Thông tin lãnh đạo Công ty Cổ phần Tập đoàn Hóa chất Đức Giang bị khởi tố vì liên quan đến khai thác apatit đã làm nóng trở lại câu chuyện phân bổ tài nguyên tại Việt Nam. Đằng sau những con số sản lượng và doanh thu, apatit không chỉ là nguyên liệu cho phân bón, mà còn là “bầu sữa” nuôi sống nhiều doanh nghiệp – từ khu vực nhà nước đến tư nhân, với mức độ hưởng lợi rất khác nhau.

Lễ khởi công dự án mỏ khai trường 19B khai thác quặng apatit. Ảnh ducgiangchem.vn

Công ty TNHH MTV Apatit Việt Nam (VAPC), đơn vị thuộc Tập đoàn Hóa Chất Việt Nam (Vinachem), hiện là đầu mối quản lý và khai thác mỏ apatit tại Lào Cai, với doanh thu duy trì quanh mức 3.500 –4.000 tỷ đồng mỗi năm trong giai đoạn gần đây. Tuy không công bố chi tiết cơ cấu khách hàng, nhưng thông qua báo cáo tài chính của các doanh nghiệp tiêu thụ, có thể xác định được những cái tên đang trực tiếp sử dụng nguồn quặng này.

Một nửa dành cho các công ty phân bón

Nhóm khách hàng nhận diện rõ nhất là các doanh nghiệp phân bón gốc lân trong hệ Tập đoàn Hóa chất Việt Nam. Cụ thể, trong năm 2025, DAP Vinachem (mã DDV) ghi nhận giá trị mua hàng từ VAPC khoảng 574 tỷ đồng; CTCP Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao (LAS) tiêu thụ tới 552 tỷ đồng. Ở nhóm lân nung chảy, CTCP Phân lân nung chảy Văn Điển (VAF) mua 191 tỷ đồng, trong khi CTCP Phân lân Ninh Bình (NFC) ghi nhận khoảng 179 tỷ đồng trong năm qua.

CTCP DAP số 2- Vinachem không công bố báo cáo tài chính cụ thể, xong từ thông tin khoảng hơn 200.000 tấn DAP được sản xuất và tiêu thụ trong năm 2025, có thể dự đoán giá trị mua quặng apatit của DAP 2 vào khoảng 500 tỷ đồng, thấp hơn một chút so với "người anh em" DDV.

Như vậy, tổng cộng các doanh nghiệp phân bón gốc lân thuộc Vinachem đã tiêu thụ khoảng 2.000 tỷ đồng apatit mỗi năm, tương đương khoảng 50% doanh thu của VAPC. Điều đáng chú ý là nguồn quặng được phân bổ tương đối dàn đều, không có doanh nghiệp nào chiếm ưu thế áp đảo. Ngay cả DAP – sản phẩm có hàm lượng dinh dưỡng và giá bán thành phẩm cao hơn SSP– cũng không được ưu ái khi DDV và LAS được phân bổ lượng apatit tương đương nhau. Điều này cho thấy vai trò điều phối của Vinachem khi nguồn nguyên liệu này đang được ưu tiên dành cho mục tiêu ổn định sản xuất phân bón hơn là hiệu quả kinh tế.

Sau khi trừ nhóm này, vẫn còn khoảng 2.000 tỷ đồng doanh thu apatit chưa được “lộ diện” trong cơ cấu khách hàng của VAPC. Phần này chủ yếu thuộc về các doanh nghiệp chế biến sâu phốt pho, hoạt động xuất khẩu quặng và một số khách hàng công nghiệp khác. Nơi hiệu quả kinh tế được phát huy sau khi lượng quặng apatit đã được ưu tiên dành cho phân bón trước đó. Trong đó, cái tên đáng chú ý nhất là CTCP Tập đoàn Hóa chất Đức Giang (DGC)- một đơn vị từng nằm trong hệ sinh thái Vinachem.

Biều đồ phân bổ quặng apatit (ước tính) năm 2025. Nguồn: Tổng hợp từ các BCTC đơn vị thành viên Vinachem

DGC và quyền khai thác apatit

Nếu như các doanh nghiệp phân bón phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn apatit từ VAPC hoặc nhập khẩu thì DGC lại có thể tự chủ động khai thác nguồn tài nguyên này.

Trong cơ cấu tài sản của Công ty Cổ phần Tập đoàn Hóa chất Đức Giang, ngoài giá trị còn lại của tài sản cố định hữu hình gần 2.000 tỷ đồng, doanh nghiệp còn ghi nhận tài sản cố định vô hình 325 tỷ đồng, trong đó riêng quyền khai thác apatit chiếm tới 315 tỷ đồng. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của nguồn tài nguyên này trong chuỗi sản xuất của DGC.

Quyền khai thác của doanh nghiệp chủ yếu nằm tại khai trường 19B và khai trường 25, với trữ lượng ước tính khoảng 9 triệu tấn quặng apatit. Tuy nhiên, hiện hai mỏ này đã phải tạm dừng để hoàn thiện các thủ tục pháp lý và yêu cầu về môi trường. Theo ước tính của HSC, ngay cả trong điều kiện duy trì được quyền khai thác tại các mỏ hiện hữu, DGC vẫn cần bổ sung khoảng 20% nhu cầu apatit từ bên ngoài.

DGC không công bố trực tiếp sản lượng khai thác cũng như giá trị mua apatit trong báo cáo tài chính. Tuy vậy, cấu trúc hoạt động cho thấy doanh nghiệp phụ thuộc đáng kể vào nguồn quặng trong nước để vận hành chuỗi sản xuất phốt pho vàng (P4) và các dẫn xuất hóa chất. Theo thuyết minh báo cáo tài chính, DGC đang sở hữu và chi phối nhiều công ty con tại Lào Cai, bao gồm Đức Giang Lào Cai, Công ty Cổ phần Phốt pho Apatit Việt Nam và Công ty Cổ phần Phốt pho số 6 – các đơn vị sản xuất phốt pho vàng tại Việt Nam.

Việc nắm quyền chi phối các nhà máy P4 giúp DGC trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi chế biến sâu apatit, dù không trực tiếp đứng tên mua quặng ở cấp công ty mẹ. Với quy mô sản xuất hiện tại, doanh nghiệp này nhiều khả năng là một trong những khách hàng lớn ngoài hệ Tập đoàn Hóa chất Việt Nam và chiếm tỷ trọng đáng kể trong phần doanh thu còn lại của VAPC.

Điểm đáng chú ý là, dù không nắm giữ phần lớn tài nguyên và cũng không phải là nhóm tiêu thụ apatit lớn nhất, DGC lại có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn so với nhiều doanh nghiệp trong hệ Vinachem.

Trong năm 2025, khi thị trường P4 duy trì trạng thái ổn định hơn so với các giai đoạn biến động trước đó, hiệu quả kinh doanh của DGC vẫn ở mức cao. Với doanh thu hợp nhất hơn 11.000 tỷ đồng, doanh nghiệp ghi nhận lợi nhuận sau thuế 3.188 tỷ đồng, tương ứng biên lợi nhuận ròng khoảng 29%. Tương tự, doanh nghiệp thuần sản xuất P4 như PAT cũng đạt biên lợi nhuận khoảng 18%, với doanh thu gần 1.900 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế hơn 347 tỷ đồng.

Trong khi đó, các doanh nghiệp phân bón sử dụng apatit như LAS, DDV hay NFC chỉ ghi nhận biên lợi nhuận phổ biến ở mức 5–10%. Ngay cả khi xét trên quy mô toàn tập đoàn, báo cáo cho thấy Vinachem đạt doanh thu khoảng 33.000 tỷ đồng trong 6 tháng đầu năm 2025, gấp gần 3 lần DGC, nhưng lợi nhuận sau thuế chỉ đạt 2.134 tỷ đồng – cho thấy hiệu quả sinh lời thấp hơn đáng kể.

Khoảng cách biên lợi nhuận gấp 2–3 lần cho thấy cùng một nguồn tài nguyên apatit, việc đi sâu vào chuỗi hóa chất có thể tạo ra giá trị cao hơn so với sản xuất phân bón truyền thống. Nói cách khác, dù không phải là nhóm tiêu thụ nhiều nhất, các doanh nghiệp chế biến sâu như DGC lại là bên hưởng lợi lớn hơn từ apatit.

Vai trò điều phối của nhà nước

Kết quả kinh doanh của DGC và các doanh nghiệp phân bón trong hệ Tập đoàn Hóa chất Việt Nam cho thấy một nghịch lý đáng chú ý trong chuỗi giá trị apatit: nhóm tiêu thụ nhiều tài nguyên nhất không phải là nhóm tạo ra giá trị cao nhất. Nhưng điều này không hề vô lý bởi vì các doanh nghiệp phân bón ngoài việc tạo ra lợi nhuận còn có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực.

Trong khi đó, dù sở hữu trữ lượng lớn nhất trong khu vực Đông Nam Á, mỏ apatit Lào Cai đang cho thấy dấu hiệu suy giảm cả về chất lượng và trữ lượng. Lãnh đạo Công ty TNHH MTV Apatit Việt Nam cho biết, với các giấy phép hiện có, nguồn quặng do doanh nghiệp quản lý khó có thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu của các đơn vị trong Tập đoàn đến năm 2030, cũng như giai đoạn sau đó. Ngoài ra, các đơn vị sản xuất phân bón như LAS, DDV cho biết chất lượng quặng suy giảm theo từng năm khiến chi phí sản xuất tăng cao, biên lợi nhuận ngày càng co hẹp.

Thực tế này đặt ra yêu cầu tái phân bổ tài nguyên theo hướng hiệu quả hơn, thay vì tiếp tục tập trung vào các sản phẩm có giá trị gia tăng thấp. Xu hướng dịch chuyển sang các chuỗi chế biến sâu, nơi mỗi tấn apatit tạo ra giá trị cao hơn, vì vậy được dự báo sẽ ngày càng rõ nét.

Tuy nhiên, quá trình này không hoàn toàn thuận chiều. Những sai phạm liên quan đến môi trường và hoạt động khai thác ngoài quy hoạch tại CTCP Tập đoàn Hóa chất Đức Giang trong thời gian gần đây có thể khiến cơ quan quản lý thận trọng hơn trong việc phân bổ nguồn quặng. Trong bối cảnh định hướng ưu tiên apatit cho sản xuất phân bón nhằm đảm bảo an ninh lương thực vẫn được duy trì, bài toán cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và mục tiêu chính sách sẽ tiếp tục là thách thức lớn đối với toàn ngành.

SSP: lựa chọn chính sách hơn là hiệu quả

Phân lân SSP (supe lân đơn) có hàm lượng dinh dưỡng thấp và biên lợi nhuận không cao do quy trình sản xuất đơn giản, giá bán rẻ và tiêu tốn nhiều quặng apatit trên mỗi đơn vị sản phẩm. Tuy nhiên, SSP vẫn được duy trì sản xuất vì phù hợp với điều kiện canh tác trong nước, đặc biệt là đất chua. Ngoài ra, sản phẩm có giá thành thấp giúp nông dân dễ tiếp cận, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo nguồn cung phân bón ổn định. Việc duy trì sản xuất SSP cũng gắn với mục tiêu an ninh lương thực, khi đảm bảo người nông dân luôn có nguồn phân bón thiết yếu với chi phí hợp lý.

Link gốc