Đây là chia sẻ của nữ TS Jayshree Seth, Nhà khoa học Doanh nghiệp tại Tập đoàn 3M (Mỹ) và thành viên Hội đồng Sơ khảo Giải thưởng VinFuture.
Tỷ phú Phạm Nhật Vượng và phu nhân, hai người đồng sáng lập Giải thưởng VinFuture, tại lễ trao giải VinFuture 2025.
TS. Jayshree Seth hiện là nhà khoa học Doanh nghiệp tại Tập đoàn 3M, doanh nghiệp có hơn 120 năm kinh nghiệm, sở hữu 46 nền tảng công nghệ, phân phối hơn 55,000 - 70,000 sản phẩm tại gần 200 quốc gia. Đồng thời, bà vừa được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Mỹ (NAE), một trong những vinh dự cao nhất trong lĩnh vực kỹ thuật, hồi tháng trước.
Nhân dịp Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 đang cận kề, TS Jayshree Seth vừa có chia sẻ về những rào cản vô hình vẫn còn tồn tại trong lĩnh vực STEM hiện nay. Đáng chú ý, nữ TS cho rằng, phụ nữ làm lãnh đạo trong khoa học không nên được nhìn nhận như một “ngoại lệ”, càng không phải là điều gây ngạc nhiên, điều đó đơn giản là trạng thái tự nhiên của thời đại.
Số lượng nữ giới còn chiếm tỷ lệ thấp trong lĩnh vực STEM
TS Jayshree Seth vừa được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Mỹ (NAE). Ảnh: IF
Theo TS Jayshree Seth, dù đã có những chuyển biến tích cực, nhưng các thách thức mà phụ nữ thường phải đối mặt trong lĩnh vực STEM vẫn còn hiện hữu. Thách thức đầu tiên là số lượng nữ giới còn chiếm tỷ lệ thấp trong lĩnh vực STEM. Theo bà, cự mất cân bằng về số lượng này có thể tạo ra vòng luẩn quẩn khi tiếp tục khắc sâu những định kiến đã tồn tại mà nhiều phụ nữ phải đối mặt. Chẳng hạn, từ “một nhà khoa học trông như thế nào”, “ai phù hợp với ngành kỹ thuật” cho tới những chuẩn mực ngầm để dẫn đến thành công trong lĩnh vực này.
“Đôi khi, bạn chỉ cần bền bỉ đi tiếp con đường mình đã chọn. Những trải nghiệm ấy không chỉ định hình cách bạn tư duy mà còn giúp bạn có thể hỗ trợ và dẫn dắt những người đi chung con đường. Tuy nhiên chỉ nỗ lực cá nhân thôi là chưa đủ. Chúng ta cần những thay đổi mang tính hệ thống để phụ nữ không chỉ bước vào STEM mà còn có thể tiến xa, tới những vị trí có ảnh hưởng và quyền ra quyết định”, TS Jayshree Seth chia sẻ.
Phân tích sâu hơn, trong bộ ba cuốn sách “Heart of Science” (tạm dịch: Trái tim của Khoa học) của mình, TS Jayshree Seth gọi đó là “hệ sinh thái” (ecosystem), bao gồm nhiều yếu tố bắt đầu bằng chữ E: Exposure (tiếp xúc), Encouragement (khích lệ), Education (giáo dục), Economics (kinh tế), Empowerment (trao quyền), Empathy (thấu cảm), Ethics (đạo đức). Theo bà, đây là những yếu tố có thể tạo nên ảnh hưởng sâu sắc đối với hành trình của một người trong STEM, từ những năm tháng đầu đời cho đến khi bước vào sự nghiệp.
Chẳng hạn, với giáo dục, chúng ta cần suy nghĩ lại cách dạy STEM ngay từ những năm đầu đời. Đó là làm sao để nội dung gắn chặt hơn với thực tiễn và phản ánh sự đa dạng của những người làm khoa học. TS Jayshree Seth tin rằng bản thân bà cũng đã có thể hưởng lợi rất nhiều nếu khi đó có được cách tiếp cận như vậy.
Theo nhà khoa học Doanh nghiệp tại Tập đoàn 3M: “Khích lệ nghĩa là xây dựng môi trường và văn hoá làm việc nơi các bé gái và phụ nữ trẻ được hỗ trợ, được cố vấn và được bảo trợ, không chỉ được “mời tham gia” mà còn được cân nhắc cho các vị trí lãnh đạo. Còn trao quyền là khi họ thực sự có được nền tảng và quyền hạn để đứng ra dẫn dắt. Không chỉ có “chỗ ngồi trên bàn” mà còn có tiếng nói, được lắng nghe và coi trọng”.
Việc được bầu vào Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Mỹ (NAE), với một nhà khoa học nữ, TS. Jayshree Seth bày tỏ: “Tôi thực sự rất xúc động và tự hào khi sự vinh danh này không chỉ nhờ những sáng kiến đổi mới mà còn vì sự kiên trì thúc đẩy và bảo vệ vai trò của giáo dục STEM. Sự ghi nhận này cho thấy giá trị không chỉ nằm ở các thành tựu kỹ thuật thuần túy. Việc cổ vũ, lan tỏa và nâng tầm giáo dục STEM tự thân đã có thể được xem là một biểu hiện của sự xuất sắc trong lĩnh vực kỹ thuật”.
“VinFuture đang kiên trì theo đuổi và thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và đời sống thực tiễn”
TS Jayshree Seth tham dự và trình bày tại chuỗi tọa đàm "Khoa học vì cuộc sống" do Quỹ VinFuture tổ chức tháng 12/2025. Ảnh: VFP
Trở thành thành viên của Hội đồng Sơ khảo Giải thưởng VinFuture từ năm 2025, TS Jayshree Seth chia sẻ: “Là nhà khoa học làm việc trong môi trường doanh nghiệp, tôi luôn nhìn khoa học rất thực tế. Đó là một phát hiện chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó có thể được chuyển hóa thành ứng dụng thực tiễn, thay đổi điều gì đó trong cuộc sống. Tôi nhận ra rằng, VinFuture cũng đang kiên trì theo đuổi và thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu hàn lâm và đời sống thực tiễn”.
Trong vai trò thành viên Hội đồng Sơ khảo, TS Jayshree Seth cùng các đồng nghiệp tiến hành xem xét các đề cử hợp lệ và lập danh sách rút gọn dựa trên tiêu chí do Hội đồng Giải thưởng VinFuture đề ra.
Theo bà, yêu cầu tiên quyết là tính chặt chẽ trong nghiên cứu khoa học, nhằm bảo đảm mọi kết quả đưa ra đều xác thực, có thể kiểm chứng, tái lập và dựa trên nền tảng học thuật vững vàng. Nhưng điều quan trọng không kém là phải đặt ra những câu hỏi. Đó là thành tựu này có thực sự tác động đến đời sống con người hay không? Đổi mới sáng tạo đó có khả năng nhân rộng? Có bền vững trong dài hạn? Chính quá trình chuyển hóa từ phòng thí nghiệm ra thực tiễn cuộc sống mới là nơi tạo nên khác biệt.
TS Jayshree Seth nhận định: “Sự ra đời của VinFuture, giải thưởng khoa học quốc tế khởi nguồn từ Việt Nam nhưng mang tầm vóc toàn cầu, được xem là một dấu ấn đặc biệt. Không chỉ tôn vinh các công trình xuất sắc, giải thưởng còn góp phần kiến tạo một hệ sinh thái khoa học bài bản, có chiều sâu và định hướng phát triển lâu dài”.
Theo bà, điều quan trọng hơn cả là giải thưởng từng bước định vị Việt Nam trở thành trung tâm mới về công nghệ tiên tiến, phát triển và hợp tác. Những trung tâm như vậy giúp các quốc gia dần trở thành “nơi kiến tạo công nghệ” thay vì chỉ là “nơi tiếp nhận, tiêu dùng”. Đó là bước tiến lớn trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khi những quốc gia từng được xem là “ngoại vi” của tiến bộ khoa học nay chủ động đóng góp vào việc giải quyết vấn đề của nhân loại.
Đặc biệt, VinFuture là một trong số ít giải thưởng khoa học toàn cầu lớn có hạng mục Giải Đặc biệt dành cho nhà khoa học nữ. Theo TS Jayshree Seth: “Phụ nữ vẫn còn chiếm tỷ lệ khiêm tốn trong các lĩnh vực STEM, đặc biệt ở vị trí lãnh đạo. Cùng với đó, các định kiến kéo dài về STEM nếu không được thay đổi sẽ tiếp tục tạo ra những rào cản tâm lý rất lớn. Tất cả những yếu tố này tích tụ và gia tăng theo thời gian.
Chính vì vậy, một giải thưởng dành riêng cho các nhà đổi mới nữ có ý nghĩa đặc biệt bởi nó trực tiếp giải quyết trở ngại mang tính hệ thống. Nó tạo ra nhiều tác động cùng lúc. Đó là đưa những đóng góp của phụ nữ ra ánh sáng trên sân khấu toàn cầu và tạo ra hình mẫu truyền cảm hứng cho thế hệ tiếp theo”.
Quan trọng hơn, TS Jayshree Seth cho rằng: “Việc thiết kế một hạng mục như vậy gửi đi thông điệp rất rõ ràng là: Vai trò lãnh đạo khoa học của phụ nữ phải được trân trọng và được kỳ vọng, chứ không phải điều ‘ngoại lệ’ hay ‘gây bất ngờ’”.
Phụ nữ hoàn toàn có thể tháo gỡ khuôn mẫu và phá vỡ định kiến
Nhân dịp ngày 8/3 đang cận kề, TS Jayshree Seth muốn gửi gắm thông điệp tới phụ nữ trong lĩnh vực STEM trên toàn thế giới rằng: “Tôi muốn nói với họ: Hãy mạnh dạn theo đuổi đam mê và kiên trì với con đường đã chọn. Thế giới này còn rất nhiều vấn đề đang chờ được giải quyết, nhiều thách thức đang cần ý tưởng mới mẻ. Hãy theo đuổi đam mê, mở lối tiên phong và tự định hình sự nghiệp của mình. Hãy mang cả những mối quan tâm khác của bạn vào STEM, như cách tôi đã kết hợp niềm yêu thích khoa học xã hội và nhân văn với nghiên cứu kỹ thuật”.
“Chúng ta hoàn toàn có thể thách thức những cấu trúc cũ kỹ, tháo gỡ khuôn mẫu và phá vỡ định kiến về ai có thể bước vào, ai trụ lại và ai xuất sắc trong STEM”, thành viên của Hội đồng Sơ khảo Giải thưởng VinFuture nhấn mạnh.
Xin cảm ơn TS đã chia sẻ!
Minh Hằng
