Hiệu quả sử dụng vốn thấp, năng lực cạnh tranh doanh nghiệp còn hạn chế và cơ chế vận hành thị trường chưa thông suốt đang là những rào cản lớn đối với mục tiêu tăng trưởng cao của Việt Nam. Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính, TS. Nguyễn Bá Hùng - Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam, cho rằng cải thiện hiệu suất và tháo gỡ điểm nghẽn thể chế chính là “không gian cải cách” quan trọng nhất để nền kinh tế bứt phá.
Phóng viên: Thưa ông, trong giai đoạn tới với mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng, đâu là những động lực tăng trưởng chính và những thách thức trọng tâm mà Việt Nam cần vượt qua?
TS. Nguyễn Bá Hùng - Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam.
TS. Nguyễn Bá Hùng: Tôi muốn bắt đầu từ góc độ thách thức, bởi theo tôi, thách thức cũng chính là cơ hội. Hiện nay, một trong những thách thức lớn nhất của Việt Nam là sức cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp trong nước, vẫn còn tương đối hạn chế. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ, năng lực công nghệ chưa cao, khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu còn khiêm tốn. Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, nếu không cải thiện được năng lực nội tại, doanh nghiệp Việt Nam sẽ khó tận dụng được cơ hội từ các hiệp định thương mại và xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng.
Thứ hai, hiệu quả vận hành của nền kinh tế nói chung vẫn chưa đạt được mức như mong muốn. Điều này thể hiện ở cách vận hành của các thị trường từ thị trường vốn, thị trường lao động đến thị trường đất đai. Việc triển khai các dự án, đặc biệt là dự án đầu tư công, đôi khi còn chậm trễ; thủ tục hành chính và môi trường đầu tư kinh doanh vẫn còn những rào cản khiến doanh nghiệp mất nhiều thời gian và chi phí tuân thủ. Những yếu tố này làm giảm hiệu suất sử dụng nguồn lực và làm tăng chi phí cho toàn bộ nền kinh tế.
Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng những thách thức này vừa có yếu tố khách quan, vừa có yếu tố chủ quan. Trong đó, yếu tố chủ quan tức là thể chế, chính sách và cách thức tổ chức thực thi đóng vai trò rất quan trọng. Chính vì vậy, nếu chúng ta giải quyết được các điểm nghẽn về thể chế và nâng cao hiệu quả vận hành, thì những “thách thức” hiện nay sẽ nhanh chóng trở thành động lực tăng trưởng mới cho giai đoạn tới.
Phóng viên: Với mục tiêu tăng trưởng cao trong thời gian tới, theo ông, Việt Nam nên triển khai những giải pháp trọng tâm nào?
TS. Nguyễn Bá Hùng: Tôi cho rằng trước hết cần nhìn nhận mục tiêu tăng trưởng cao như một định hướng dài hạn, chứ không chỉ là con số của một vài năm. Một mục tiêu tham vọng có tác dụng tạo áp lực tích cực để chúng ta cải cách toàn diện và sâu rộng hơn. Khi đặt ra một đích đến cao, Chính phủ và các cơ quan quản lý buộc phải rà soát lại cách vận hành của nền kinh tế, từ đó thúc đẩy cải cách thể chế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Giải pháp đầu tiên, theo tôi, là cải thiện mạnh mẽ môi trường đầu tư kinh doanh. Doanh nghiệp khi tham gia thị trường cần một hệ thống pháp lý rõ ràng, minh bạch và có chi phí tuân thủ thấp. Nếu gánh nặng thủ tục được giảm thiểu, doanh nghiệp có thể tập trung nguồn lực vào sản xuất, đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường. Đây là yếu tố nền tảng để tạo động lực tăng trưởng từ khu vực tư nhân - khu vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng và việc làm lớn nhất cho nền kinh tế.
Thứ hai, khi môi trường kinh doanh được cải thiện và nền kinh tế trở nên sôi động hơn, việc làm sẽ được tạo ra nhiều hơn. Thu nhập của người lao động tăng lên sẽ kéo theo sự gia tăng của tiêu dùng nội địa, một trụ cột quan trọng của tăng trưởng bền vững. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động, việc củng cố thị trường trong nước thông qua nâng cao thu nhập và mở rộng tầng lớp trung lưu sẽ giúp Việt Nam giảm bớt sự phụ thuộc vào các cú sốc bên ngoài.
Phóng viên: Ông có nhấn mạnh đến vai trò của khoa học - công nghệ. Cụ thể, Việt Nam cần làm gì để biến lĩnh vực này thành động lực tăng trưởng?
TS. Nguyễn Bá Hùng: Hiện nay, nếu so sánh mặt bằng khoa học - công nghệ của Việt Nam với nhiều quốc gia phát triển trong khu vực và trên thế giới, chúng ta vẫn còn khoảng cách tương đối xa. Điều này thể hiện ở mức chi cho nghiên cứu - phát triển (R&D), số lượng bằng sáng chế, mức độ ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất. Vì vậy, nếu muốn nâng cao năng suất và cạnh tranh quốc tế, Việt Nam cần tập trung đầu tư cho khoa học - công nghệ một cách bài bản và có chiến lược dài hạn.
Dư địa lớn nhất của Việt Nam không chỉ nằm ở việc huy động thêm vốn mà ở việc sử dụng vốn hiệu quả hơn.
Ở góc độ chính sách, điều này bao gồm cả việc nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực và cải cách thị trường vốn. Doanh nghiệp chỉ có thể đầu tư nâng cấp công nghệ khi họ có khả năng tiếp cận nguồn vốn dài hạn với chi phí hợp lý. Nếu thị trường tài chính phát triển sâu rộng hơn, đặc biệt là thị trường vốn trung và dài hạn, doanh nghiệp sẽ có điều kiện đầu tư cho đổi mới sáng tạo thay vì chỉ tập trung vào các hoạt động ngắn hạn.
Khi doanh nghiệp nâng cấp được công nghệ và cải thiện năng suất, họ có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và mở rộng thị phần trên thị trường quốc tế. Điều này không chỉ giúp gia tăng xuất khẩu mà còn nâng cao vị thế của Việt Nam trong mạng lưới sản xuất toàn cầu. Như vậy, khoa học - công nghệ không chỉ là một lĩnh vực riêng lẻ, mà là động lực xuyên suốt, có khả năng nâng cao chất lượng tăng trưởng trong dài hạn.
Phóng viên: Trong ngắn hạn, đâu là công cụ chính sách có thể tạo “đòn bẩy” cho tăng trưởng, thưa ông?
TS. Nguyễn Bá Hùng: Trong giai đoạn trước mắt, tôi cho rằng Việt Nam đang có một lợi thế rất quan trọng khi không gian chính sách tài khóa tương đối rộng. Với mức nợ công hiện chỉ khoảng 34% GDP, thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực, Chính phủ có dư địa để sử dụng các công cụ tài khóa nhằm hỗ trợ tăng trưởng mà vẫn đảm bảo an toàn nợ công.
Các công cụ này bao gồm đầu tư công vào hạ tầng, chi tiêu cho giáo dục, đào tạo kỹ năng và phát triển khoa học - công nghệ. Tuy nhiên, điều quan trọng là các khoản chi này cần mang tính chiến lược và có hiệu quả cao, thay vì dàn trải. Nếu đầu tư công được triển khai đúng trọng tâm, nó sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ sang khu vực tư nhân, kích thích đầu tư và tiêu dùng.
Bên cạnh đó, việc nâng cao hiệu quả giải ngân và giám sát dự án cũng rất quan trọng. Không gian tài khóa chỉ thực sự phát huy tác dụng khi nguồn vốn được sử dụng hiệu quả. Nếu cải thiện được khâu thực thi và nâng cao trách nhiệm giải trình, đầu tư công có thể trở thành “đòn bẩy” quan trọng giúp nền kinh tế đạt được mục tiêu tăng trưởng trong những năm tới.
Phóng viên: Theo ông, hiệu suất thấp của nền kinh tế hiện nay bắt nguồn từ đâu và cần cải thiện theo hướng nào để nâng cao chất lượng tăng trưởng?
TS. Nguyễn Bá Hùng: Khi nói đến hiệu suất, tôi thường sử dụng chỉ số ICOR (Incremental Capital Output Ratio, hệ số sử dụng vốn tăng thêm). Chỉ số này phản ánh để tạo ra một đồng tăng trưởng thì cần bao nhiêu đồng vốn đầu tư. ICOR của Việt Nam hiện nay ở mức trung bình khoảng 6-7; trong đó khu vực tư nhân khoảng 5, còn khu vực Nhà nước có thể lên tới 7-8. Điều này có nghĩa là để tạo ra một đơn vị tăng trưởng, chúng ta phải bỏ ra lượng vốn tương đối lớn.
Nếu so sánh với các quốc gia trong khu vực như Malaysia, Indonesia hay Thái Lan ở giai đoạn phát triển tương tự, ICOR của họ chỉ khoảng 3. Điều đó cho thấy hiệu quả sử dụng vốn của Việt Nam còn khá thấp. Nói cách khác, cùng một lượng vốn đầu tư, chúng ta có thể đạt mức tăng trưởng cao hơn nhiều nếu nâng cao được hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực.
Chính vì vậy, dư địa lớn nhất của Việt Nam không chỉ nằm ở việc huy động thêm vốn, mà ở việc sử dụng vốn hiệu quả hơn. Nếu cải thiện được hiệu suất, chúng ta có thể “một đồng vốn tạo ra hai đồng tăng trưởng”. Đây là không gian cải cách rất lớn và cũng là cơ hội quan trọng để đạt được mục tiêu tăng trưởng cao mà không cần phụ thuộc quá nhiều vào việc gia tăng đầu tư bằng mọi giá.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!
