Cuộc tấn công của ông Trump vào Iran không chỉ là một hành động quân sự; đó là một "quả bom" ném vào thị trường năng lượng toàn cầu. Chỉ trong vòng một tuần, giá dầu Brent đã nhảy vọt gần 30%, trong khi giá khí đốt tại châu Âu kết thúc tuần với mức tăng choáng váng 2/3. Tuy nhiên, đằng sau những con số gây sốc này là một thực tế kinh tế sắc lạnh: biến động năng lượng đang đóng vai trò như một cơ chế tái phân phối thu nhập mạnh mẽ giữa các quốc gia. Trong khi phần lớn thế giới đang "khốn đốn", Bắc Mỹ — dẫn đầu là Hoa Kỳ và Canada — đang sở hữu những lá chắn bảo vệ mà phần còn lại của thế giới chỉ có thể mơ ước.

"Đảo khí đốt" Hoa Kỳ: Pháo đài tự cung tự cấp

Hoa Kỳ bước vào cuộc khủng hoảng này không phải với tư cách một nạn nhân, mà là một siêu cường năng lượng. Cuộc cách mạng đá phiến đã biến Mỹ thành nước xuất khẩu ròng khí tự nhiên từ năm 2017 và dầu mỏ từ năm 2020. Vị thế này tạo ra một sự phân cực rõ rệt trên thị trường chứng khoán: chỉ số vốn chủ sở hữu của Mỹ chịu áp lực thấp hơn nhiều so với các thị trường tại châu Âu và châu Á, cho thấy các nhà đầu tư đang đặt cược vào sự dẻo dai của GDP Bắc Mỹ.

Sự bảo vệ rõ rệt nhất nằm ở khái niệm "đảo khí đốt"một thuật ngữ được David Oxley từ Capital Economics sử dụng để mô tả thị trường Mỹ. Tại sao giá khí đốt thế giới tăng vọt mà Mỹ vẫn bình ổn? Câu trả lời nằm ở sự hạn chế về năng lực hóa lỏng và xuất khẩu LNG. Do không thể ồ ạt đẩy khí đốt ra thị trường toàn cầu ngay lập tức, nguồn cung nội địa vẫn dồi dào, giúp kìm hãm đà tăng giá tại Mỹ trong khi châu Âu và châu Á chao đảo.

Tác động đến lạm phát đã minh chứng cho sự "cách ly" này:

•    Hoa Kỳ: Chỉ số lạm phát quý IV dự kiến chỉ tăng nhẹ 0,2 điểm phần trăm.

•    Canada: Quốc gia được dự báo là ít bị ảnh hưởng nhất trong nhóm các nước phát triển nhờ tiềm năng xuất khẩu năng lượng khổng lồ.

Gót chân Achilles: Nghịch lý tại các cây xăng

Dù được bảo vệ về mặt vĩ mô, nước Mỹ vẫn có một điểm yếu chí tử: giá xăng dầu bán lẻ. Vì dầu mỏ là hàng hóa giao dịch toàn cầu, người tiêu dùng Mỹ không thể thoát khỏi áp lực từ Brent và WTI (vốn vừa ghi nhận mức tăng tuần kỷ lục kể từ năm 1983).

Theo dữ liệu từ AAA, giá xăng tại Mỹ đã chạm mức 3,32 USD/gallon vào thứ Sáu vừa qua, tăng từ mức 2,98 USD của tuần trước đó — xác lập mức cao nhất kể từ đầu năm 2024. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là rủi ro chính trị lớn nhất đối với ông Trump trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Các cử tri thu nhập thấp, những người phụ thuộc vào việc di chuyển đường bộ, đang là đối tượng chịu đòn nặng nề nhất. Goldman Sachs đã đưa ra cảnh báo lạnh lùng: nếu cuộc khủng hoảng kéo dài, giá dầu có thể vượt qua đỉnh cao lịch sử năm 2008 (147 USD/thùng) và giá xăng sẽ thổi bay kỷ lục 5 USD/gallon của năm 2022.

Châu Âu và Châu Á: Những "con tin" của địa chính trị

Trái ngược với sự vững chãi của Bắc Mỹ, các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng qua Eo biển Hormuz đang đứng trước một "cơn bão hoàn hảo". Oxford Economics chỉ ra một bức tranh ảm đạm về sự phân hóa lạm phát trong quý IV:

•    Ý: Nạn nhân nặng nề nhất với lạm phát dự kiến tăng thêm hơn 1 điểm phần trăm.

•    Vương quốc Anh & Eurozone: Dự kiến tăng hơn 0,5 điểm phần trăm.

•    Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc: Đối mặt với rủi ro đứt gãy nguồn cung trực tiếp từ vùng Vịnh.

Trung Quốc: Khi lạm phát là "liều thuốc giải"

Mặc dù nhập khẩu tới 70-75% lượng dầu thô, Trung Quốc lại sở hữu những cơ chế phòng vệ đặc thù. Bắc Kinh có thể can thiệp trực tiếp để hạn chế sự truyền dẫn từ giá dầu thô sang giá xăng bán lẻ, đồng thời tận dụng kho dự trữ khổng lồ và nguồn cung từ Nga.

Bà Qian Wang (Vanguard) đưa ra một góc nhìn sâu sắc: việc đồng USD mạnh lên sau cuộc tấn công có thể làm giảm áp lực tăng giá đối với đồng Nhân dân tệ. Thậm chí, trong bối cảnh Trung Quốc đang vật lộn với áp lực giảm phát kéo dài, một cú hích lạm phát nhẹ từ năng lượng có thể lại là một "tin mừng" cho nền kinh tế này.

"Cuốn sách hướng dẫn mới" của các Ngân hàng Trung ương

Các Ngân hàng Trung ương đã vứt bỏ cuốn giáo trình cũ — vốn khuyên nên "bỏ qua" các cú sốc năng lượng tạm thời. Sau bài học đắt giá từ đại dịch và Ukraine, một “Cuốn sách hướng dẫn mới” đã ra đời: Sẵn sàng thắt chặt chính sách để chặn đứng kỳ vọng lạm phát.

•    Bank of England (BoE): Tại thông báo ngày 19/3, các nhà đầu tư tin rằng BoE sẽ giữ nguyên lãi suất thay vì cắt giảm. Trước đó, thị trường kỳ vọng 2 lần cắt giảm trong năm nay, giờ đây con số này là không.

•    ECB (Châu Âu): Trong một động thái thể hiện sự tuyệt vọng hơn cả, các nhà đầu tư đã bắt đầu đặt cược vào khả năng tăng lãi suất để đối phó với bóng ma lạm phát mới.

•    Fed (Mỹ): Jerome Powell có đủ thời gian để "chờ và xem". Thị trường đã lùi dự báo cắt giảm lãi suất từ tháng 7 sang tháng 9, với số lần cắt giảm giảm xuống chỉ còn 1-2 lần.

Kết luận: Trật tự năng lượng không phẳng

Cú sốc Iran đã vẽ lại bản đồ địa chính trị kinh tế một cách tàn nhẫn. Ở phía "thắng cuộc", các nhà xuất khẩu năng lượng như Na Uy, Canada và Hoa Kỳ đang hưởng lợi rõ rệt từ dòng tiền tái phân phối toàn cầu. Ngược lại, những quốc gia nhập khẩu ròng và ngay cả các nhà cung cấp Trung Đông như Qatar — vốn đang đối mặt với đe dọa sản xuất trực tiếp — đang rơi vào thế yếu.
Thế giới năng lượng không còn là một thị trường phẳng, nó là một hệ thống các "ốc đảo" và "pháo đài". Khi năng lượng trở thành vũ khí tái phân phối thu nhập quốc gia, việc tự chủ không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sinh tồn để không trở thành "kẻ thua cuộc" trong những ván cờ địa chính trị tương lai.