Vấn đề cốt lõi không nằm ở thiếu vốn mà thủ tục chồng chéo và điểm nghẽn thể chế đang khiến vốn đầu tư công chậm phát huy hiệu quả.

Trong nhiều năm qua, đầu tư công luôn được xác định là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh khu vực tư nhân và xuất khẩu chịu nhiều biến động. Giai đoạn 2021-2025, nguồn vốn này đã góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ phục hồi tăng trưởng và từng bước hoàn thiện hệ thống hạ tầng chiến lược.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2026-2030, những tồn tại cũ vẫn tiếp tục lặp lại. Giải ngân chậm, dự án kéo dài, điều chỉnh nhiều lần và hiệu quả đầu tư chưa tương xứng với nguồn lực bỏ ra vẫn là những vấn đề nổi cộm.

Điểm đáng chú ý là, theo đại biểu Quốc hội, vấn đề cốt lõi không nằm ở thiếu vốn mà ở cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện.

Điểm nghẽn nằm ở quy trình thủ tục

Đại biểu Nguyễn Duy Minh, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng phát biểu. Ảnh: Trang tin Quốc hội

Tại phiên họp Quốc hội chiều 21/4, đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đoàn ĐBQH TP. Đà Nẵng) nhấn mạnh: Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là quy trình thủ tục đầu tư còn phức tạp và thiếu liên thông.

Theo ông Minh, một dự án đầu tư công hiện nay phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau như Luật Đầu tư công, Luật Quy hoạch, Luật Đất đai, Luật Môi trường, Luật Xây dựng và Luật Đấu thầu. Các bước này chủ yếu thực hiện tuần tự, mỗi khâu là một bộ hồ sơ riêng chưa liên thông, dẫn đến thời gian chuẩn bị dự án kéo dài.

Chất lượng giải ngân chưa đồng đều

Không chỉ dừng lại ở quy trình, sự thiếu đồng bộ trong tổ chức thực hiện còn thể hiện qua tình trạng vốn có nhưng không tiêu được hoặc giải ngân không đồng đều.

Đại biểu Phan Duy Anh – Đoàn ĐBQH TP. Đà Nẵng đóng góp ý kiến tại phiên họp.

Đại biểu Phan Duy Anh (đoàn TP. Đà Nẵng) cho biết, dù tỷ lệ giải ngân đạt mức cao theo kế hoạch, nhưng chất lượng giải ngân chưa đồng đều, trong khi vẫn còn hàng chục nghìn tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và tiến độ những tháng đầu năm còn thấp.

Cụ thể, giải ngân vốn ngân sách địa phương đạt tới 117,8% kế hoạch nhưng vốn ngân sách trung ương chỉ đạt 76,1%. Đặc biệt, giải ngân vốn ngoài nhà nước chỉ đạt 44,5% kế hoạch.

Tình trạng này đã kéo dài nhiều năm, trong quý I năm 2026, tiến độ giải ngân mới đạt 10,4% dự toán trong khi vẫn còn 48,3 nghìn tỷ đồng kế hoạch chưa được phân bổ chi tiết tại 15 bộ, cơ quan trung ương và 24 địa phương.

Một nghịch lý khác cũng được chỉ ra là trong khi tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý, nhưng khi triển khai dự án, Nhà nước lại phải mua nguyên vật liệu theo cơ chế thị trường, làm phát sinh “vòng lặp chi phí” bất hợp lý, đẩy tổng mức đầu tư tăng cao, ảnh hưởng tiến độ giải ngân và hiệu quả sử dụng vốn, đồng thời gây tác động đến chi phí xây dựng của người dân.

Ngoài ra, công tác quy hoạch tài nguyên còn bị động, thiếu gắn kết với kế hoạch đầu tư công, dẫn đến tình trạng “làm dự án rồi mới đi tìm nguồn vật liệu, xin cấp phép mỏ hoặc điều chỉnh quy hoạch”, theo đại biểu Nguyễn Duy Minh.

Áp lực tăng trưởng và bài toán hiệu quả vốn

Đại biểu Nguyễn Như So – Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh nêu quan điểm về thực hiện, giải ngân và quản lý vốn đầu tư công

Ở góc độ rộng hơn, vấn đề không chỉ nằm ở tiến độ mà còn ở hiệu quả sử dụng vốn. Đại biểu Nguyễn Như So (Đoàn tỉnh Bắc Ninh) chỉ ra rằng, nền kinh tế đang đối mặt với sự lệch pha dòng vốn, khi phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng ngắn hạn để tài trợ cho nhu cầu dài hạn.

Việc “lấy ngắn nuôi dài” không chỉ tạo áp lực cho thanh khoản mà còn khiến dòng vốn không chảy vào khu vực tạo giá trị gia tăng cao. Đây là căn nguyên làm cho hệ số ICOR của Việt Nam duy trì ở mức cao từ 6 - 7 khiến chúng ta phải bỏ ra nhiều vốn hơn để đạt được cùng một mức tăng trưởng.

Trong khi đó, báo cáo của Chính phủ đã xác định mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong 5 năm tới cùng với hệ số ICOR giảm mạnh từ 6,43 giai đoạn 2021 - 2025 xuống còn 4,5 - 4,8. Đây là những chỉ tiêu rất tham vọng, thể hiện quyết tâm chính trị cao.

Thực tế, về hệ số ICOR giai đoạn 2016- 2020 là 6,77; giai đoạn 2021-2025 là 6,43. Sau 5 năm, hệ số ICOR chỉ giảm được 0,34 điểm, trong khi đó mục tiêu giai đoạn 2026 -2030 là 4,5 - 4,8, do đó phải giảm tới 1,6 - 1,9 điểm chỉ trong vòng 5 năm, mức giảm chưa từng có trong nhiều thập kỷ qua.

Do đó, ông So cho rằng cần khắc phục độ trễ của thế chế và coi đây là mệnh lệnh để phát triển, kết nối hiệu quả đầu tư công - đầu tư tư nhân với vốn đầu tư công dẫn dắt toàn xã hội.

Đại biểu Đoàn Thị Lê An, Đoàn ĐBQH tỉnh Cao Bằng phát biểu

Trong khi đó, theo đại biểu Đoàn Thị Lê An (Đoàn tỉnh Cao Bằng), tình trạng “nơi có vốn nhưng không tiêu được phản ánh những điểm nghẽn hệ thống từ thể chế đến năng lực thực thi”, trong đó tâm lý e ngại, sợ sai cũng là một rào cản cần được tháo gỡ, tạo điều kiện để đội ngũ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

Những tồn tại trên cho thấy, nếu không có thay đổi mang tính căn bản về thể chế và cách thức vận hành, việc gia tăng quy mô vốn đầu tư sẽ khó mang lại hiệu quả tương xứng, thậm chí tạo thêm áp lực lên ngân sách và hệ thống tài chính.

Từ thực tế đó, đại biểu Quốc hội kiến nghị cần ưu tiên sửa đổi các luật liên quan theo hướng thống nhất, liên thông quy trình, giảm thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước phù hợp; tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, phân loại dự án theo quy mô, mức độ rủi ro để đơn giản hóa quy trình đối với dự án nhỏ, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; đồng thời, rà soát, kiên quyết đưa ra khỏi danh mục các dự án “giữ chỗ”, kéo dài nhiều năm nhưng chưa hoàn thành giải phóng mặt bằng, ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Gỡ nút thắt bằng cải cách thể chế

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn giải trình ý kiến của các ĐBQH nêu

Ở góc độ điều hành, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách tài khóa, phối hợp với chính sách tiền tệ nhằm đảm bảo vừa cung cấp đủ vốn cho nền kinh tế, vừa giữ ổn định vĩ mô, đồng thời đẩy nhanh tiến độ giải ngân và xử lý các dự án tồn đọng.

Trước những ý kiến của đại biểu về hiệu quả chi đầu tư, người đứng đầu ngành tài chính cho biết Thủ tướng Chính phủ sẽ chỉ đạo tổ chức một hội nghị toàn quốc nhằm rà soát toàn diện quy trình, thủ tục giải ngân vốn đầu tư công.

Theo đó, các cơ quan chức năng sẽ nghiên cứu hoàn thiện thể chế theo hướng tinh gọn, trong đó có việc hợp nhất Luật Đầu tư công vào Luật Ngân sách, đồng thời rà soát Luật Xây dựng cùng hệ thống tiêu chuẩn, định mức kỹ thuật nhằm rút ngắn tối đa thời gian chuẩn bị dự án.

Mục đích là chọn trúng, đúng dự án có tính chất lan tỏa, đảm bảo triển khai trong thời gian ngắn nhất đưa vào vận hành, tạo ra năng lực sản xuất mới để phát triển.

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng sẽ tiếp tục rà soát, sửa đổi Luật Đấu thầu để xử lý các điểm nghẽn kéo dài liên quan đến giải phóng mặt bằng, biến động giá vật liệu xây dựng, quy trình thanh quyết toán cũng như công tác bảo hành, duy tu.

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng đặt ra ngày càng cao, bài toán không còn nằm ở quy mô vốn, mà ở hiệu quả vận hành dòng vốn. Và để cải thiện điều đó, khơi thông thể chế có thể là điều kiện tiên quyết.

Nhật Hạ

Link gốc