Thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước vào giai đoạn cải cách mới nhằm thu hút vốn ngoại. Từ cơ chế giao dịch, khung pháp lý đến hạ tầng vận hành, nhiều thay đổi trong giai đoạn 2024–2026 đã được triển khai thực tế, góp phần cải thiện khả năng tiếp cận và tiến gần mục tiêu nâng hạng.

Mở cửa thị trường chứng khoán Việt Nam cho vốn ngoại. Ảnh: ST.

Vốn ngoại trở thành yêu cầu cấp thiết khi thị trường bước vào giai đoạn nâng hạng

Việc mở cửa thị trường chứng khoán cho vốn ngoại đang trở thành yêu cầu cấp thiết khi thị trường bước vào giai đoạn nâng hạng, không chỉ ở góc độ chính sách mà còn trong thực tiễn vận hành.

Trong nhiều năm, thị trường vận hành với động lực chính từ dòng tiền cá nhân trong nước. Điều này giúp thanh khoản duy trì ở mức cao, nhưng cũng khiến thị trường dễ bị chi phối bởi tâm lý ngắn hạn, tạo ra những nhịp biến động mạnh. Khi quy mô thị trường ngày càng mở rộng, yêu cầu về một cấu trúc dòng tiền bền vững hơn bắt đầu được đặt ra.

Ở góc độ đó, vốn ngoại – đặc biệt là dòng vốn từ các quỹ tổ chức, không chỉ bổ sung thanh khoản, mà còn góp phần định hình cấu trúc dòng tiền theo hướng ổn định, dài hạn hơn. Khác với dòng tiền đầu cơ, dòng vốn dài hạn thường đi kèm yêu cầu cao về minh bạch, quản trị và chuẩn vận hành. Nói cách khác, thu hút được vốn ngoại cũng đồng nghĩa với việc thị trường buộc phải nâng chuẩn chính mình.

Áp lực này càng rõ nét khi Việt Nam đang tiến gần hơn tới mục tiêu nâng hạng thị trường, nơi khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài trở thành điều kiện then chốt. Để được công nhận là thị trường mới nổi, các yêu cầu không chỉ nằm ở quy mô hay tăng trưởng, mà tập trung vào cơ chế giao dịch, minh bạch thông tin và độ an toàn của hệ thống thanh toán.

Điểm đáng chú ý là trong giai đoạn 2024–2026, các cải cách không còn dừng ở sửa đổi văn bản hay đặt mục tiêu. Nhiều nội dung đã bắt đầu “chạy” trên thực tế: từ cơ chế không yêu cầu ký quỹ trước, việc công bố room ngoại theo ngày bằng song ngữ, cho tới hệ thống kết nối giữa ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán.

Với nhà đầu tư quốc tế, đây mới là yếu tố mang tính quyết định. Bởi điều họ quan tâm không chỉ là chính sách, mà là thị trường có thực sự vận hành được theo chính sách đó hay không.

Từ khung pháp lý đến thay đổi thực tế: thị trường đang “nói cùng ngôn ngữ” với vốn ngoại

Nền tảng của các cải cách hiện nay là hệ thống pháp lý được thiết lập và từng bước hoàn thiện theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế, với trục chính là Luật Chứng khoán 2019 và các văn bản hướng dẫn như Nghị định 155/2020/NĐ-CP, sau đó được điều chỉnh tại Nghị định số 245/2025/NĐ-CP. Cùng với đó, các quy định liên quan đến hoạt động của nhà đầu tư nước ngoài cũng được cụ thể hóa tại Thông tư số 51/2021/TT-BTC và các văn bản sửa đổi, bổ sung trong giai đoạn gần đây.

Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tiếp tục ban hành, điều chỉnh nhiều thông tư nhằm hoàn thiện cơ chế giao dịch và thanh toán, đặc biệt trong giai đoạn 2024–2026.

Một trong những nội dung được quan tâm là vấn đề sở hữu nước ngoài. Trong khi giới hạn sở hữu vẫn tồn tại ở một số ngành, cách tiếp cận hiện nay chuyển sang minh bạch hóa thông tin thay vì chỉ tập trung vào nới room.

Hiện nay, dữ liệu về tỷ lệ sở hữu nước ngoài tối đa và phần còn lại có thể mua được được quản lý tập trung, công bố hằng ngày bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Dữ liệu này được tính toán trên cơ sở giao dịch thực tế và cung cấp cho cơ quan quản lý, các sở giao dịch phục vụ công tác giám sát.

Việc chuẩn hóa và cập nhật thông tin theo thời gian thực giúp nhà đầu tư nước ngoài theo dõi chính xác khả năng tham gia thị trường, thay vì phải tổng hợp từ nhiều nguồn như trước đây.

Ở góc độ vận hành, cải cách đáng chú ý nhất là cơ chế giao dịch không yêu cầu ký quỹ trước. Nội dung này được triển khai theo lộ trình thông qua Thông tư số 68/2024/TT-BTC, tiếp đó điều chỉnh tại Thông tư số 18/2025/TT-BTC và hoàn thiện tại Thông tư số 08/2026/TT-BTC.

Điểm đáng chú ý là cơ chế này không chỉ dừng ở quy định, mà đã được triển khai trực tiếp trên hệ thống. Cơ chế không yêu cầu ký quỹ trước được áp dụng từ cuối năm 2024, sau đó tiếp tục điều chỉnh để phù hợp với hệ thống công nghệ mới khi đi vào vận hành từ năm 2025.

Đến nay, quy trình thanh toán theo cơ chế mới được vận hành ổn định, các tình huống phát sinh được kiểm soát và không gây gián đoạn thị trường.

Song song với đó, các quy định liên quan đến đăng ký mã số giao dịch và mở tài khoản cho nhà đầu tư nước ngoài cũng được rà soát, sửa đổi theo hướng số hóa. Việc đăng ký được thực hiện trực tuyến thông qua hệ thống nghiệp vụ, cho phép nhà đầu tư hoàn tất thủ tục và mở tài khoản trong ngày.

Hạ tầng thị trường đang từng bước hoàn thiện theo hướng tiệm cận chuẩn quốc tế

Trong giai đoạn 2025–2026, cải cách hạ tầng thị trường không chỉ dừng ở định hướng mà đã được triển khai vào các khâu vận hành cụ thể, đặc biệt trong lĩnh vực thanh toán, lưu ký và kết nối dữ liệu.

Một trong những nội dung đã hoàn thành là đưa vào vận hành Hệ thống trao đổi thông tin giữa ngân hàng lưu ký và công ty chứng khoán từ ngày 9/3/2026. Hệ thống này cho phép kết nối, xử lý dữ liệu giao dịch theo cơ chế tự động, qua đó rút ngắn thời gian xử lý và giảm sai lệch trong đối soát.

Cùng với đó, việc triển khai cơ chế giao dịch không yêu cầu ký quỹ trước kéo theo việc tái cấu trúc quy trình thanh toán. Các công ty chứng khoán và ngân hàng lưu ký đã điều chỉnh quy trình kiểm soát nghĩa vụ thanh toán theo hướng phân bổ lại trách nhiệm và tăng cường tự động hóa. Theo kết quả vận hành, số trường hợp phát sinh nghĩa vụ thanh toán thay ở mức thấp, cho thấy hệ thống đã thích nghi với mô hình mới.

Một nội dung khác đang được triển khai theo phân công tại Quyết định 3761/QĐ-BTC là xây dựng cơ chế thanh toán cho tài khoản giao dịch tổng (omnibus account). Hiện các đơn vị liên quan hoàn thiện quy trình nghiệp vụ và hệ thống kỹ thuật nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong nước và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Ở cấp độ hạ tầng tổng thể, tiến trình xây dựng cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) đã có bước tiến rõ ràng, từng bước hoàn thiện một trong những cấu phần hạ tầng quan trọng còn thiếu của thị trường. Mô hình CCP được nghiên cứu trên cơ sở hệ thống KRX, đồng thời khung pháp lý liên quan được hoàn thiện thông qua Nghị định số 155/2020/NĐ-CP, Nghị định số 245/2025/NĐ-CP và các thông tư hướng dẫn.

Đáng chú ý, ngày 24/2/2026, Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định số 338/QĐ-BTC chấp thuận việc thành lập Công ty TNHH một thành viên Bù trừ Chứng khoán Việt Nam. Song song với đó, các nội dung về quy chế nghiệp vụ, cấu hình hệ thống và đào tạo đang được triển khai, hướng tới mục tiêu đưa cơ chế CCP vào vận hành từ năm 2027.

Ngoài ra, hệ thống công nghệ thị trường đã được nâng cấp, tích hợp các chức năng phục vụ giao dịch như giao dịch trong ngày, bán chứng khoán chờ về và mở rộng sản phẩm phái sinh. Các chức năng này đã được chuẩn bị về hệ thống, sẵn sàng triển khai khi điều kiện phù hợp.

Bên cạnh đó, một số nội dung mới cũng đang được nghiên cứu triển khai, trong đó có việc xây dựng hệ thống lưu ký và thanh toán cho thị trường tín chỉ carbon trong nước, dự kiến đưa vào vận hành trong giai đoạn tới.

Dù vậy, một số vấn đề vẫn đang tiếp tục được xử lý. Giới hạn sở hữu nước ngoài ở một số ngành chưa được điều chỉnh. Mức độ minh bạch giữa các doanh nghiệp niêm yết còn có sự khác biệt. Cấu trúc thị trường vẫn phụ thuộc lớn vào nhà đầu tư cá nhân.

Tổng thể, các nội dung đã triển khai cho thấy thị trường đang chuyển từ giai đoạn hoàn thiện quy định sang giai đoạn vận hành thực chất các cải cách. Đây là yếu tố có ý nghĩa thực chất đối với nhà đầu tư nước ngoài, khi khả năng tham gia thị trường ngày càng gắn với mức độ ổn định và hiệu quả của hệ thống.

Link gốc