Số liệu CPI tháng 3 vừa được công bố đã gây ra không ít bất ngờ và lo ngại trong giới quan sát kinh tế. Cụ thể, CPI so sánh cùng kỳ năm trước (y/y) tháng 03 tăng 4.65% - mức tăng mạnh nhất kể từ tháng 01/2025 và đồng thời là mức tăng CPI y/y tháng 03 cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây. Đây là một tín hiệu đáng chú ý, đặt ra nhiều câu hỏi về xu hướng lạm phát trong những tháng tới.

Tuy nhiên, để có một đánh giá toàn diện và chính xác hơn, cần đặt con số y/y trong bối cảnh rộng hơn. Chỉ số CPI so sánh tháng trước (m/m) tháng 03 chỉ tăng 1.23% - nhích nhẹ so với mức 1.14% của tháng 02. Đây là mức biến động chưa thực sự đáng kể.

Lý do cần ưu tiên góc nhìn m/m trong giai đoạn này xuất phát từ một vấn đề kỹ thuật quan trọng: hiệu ứng nền thấp (base effect). Khi so sánh y/y, con số dễ bị khuếch đại hoặc thu nhỏ tùy thuộc vào mức nền của cùng kỳ năm trước.

Trong khi đó, so sánh m/m cho phép nhận diện rõ ràng hơn những biến động thực sự đang diễn ra - đặc biệt trong bối cảnh giá nhiên liệu vừa trải qua một đợt tăng đột biến. Vì vậy, việc CPI m/m chưa có nhiều biến động cho thấy một điều quan trọng: tác động từ giá xăng dầu tăng cao chưa phản ánh đầy đủ vào giá tiêu dùng.

Mỗi 1% Giá Xăng Tăng Tác Động Ra Sao?

Dựa trên mô hình định lượng chạy từ dữ liệu giá xăng dầu và CPI m/m giai đoạn 2022 đến nay, kết quả cho thấy mức độ lan truyền từ giá nhiên liệu vào lạm phát tiêu dùng có thể đáng kể hơn nhiều so với nhận định ban đầu.

Đối với giá xăng (RON):

• Mỗi 1% tăng giá xăng có thể khiến CPI m/m tăng thêm 2.77 điểm phần trăm (pp) ngay trong tháng xảy ra cú sốc (h=0).
• Tác động không dừng lại ở đó - sang tháng tiếp theo, mức ảnh hưởng tích lũy có thể lên đến 3.74pp (h=1), cho thấy độ trễ lan truyền của biến động giá xăng vào nền kinh tế thực.

Đối với dầu diesel (DO):

• Tác động ngay lập tức tại h=0 nhẹ hơn, chỉ khoảng 1.5pp
• Tuy nhiên, đến h=1, mức ảnh hưởng tích lũy lên tới 4.3pp - thậm chí còn lớn hơn xăng ở giai đoạn sau.

Điểm đáng chú ý là dầu diesel có xu hướng lan tác động ra nhiều cấu phần khác nhau của CPI - từ giá vận tải, logistics đến chi phí sản xuất nông nghiệp và hàng tiêu dùng - khiến phạm vi ảnh hưởng rộng và phức tạp hơn.

Rủi Ro Tích Lũy

Các con số trên mới chỉ phản ánh tác động của một cú sốc đơn lẻ. Trong thực tế, nếu giá xăng dầu tiếp tục duy trì ở mức cao hoặc tiếp tục leo thang trong nhiều tháng liên tiếp, các tác động sẽ tích lũy và khuếch đại theo thời gian, tạo ra áp lực lạm phát dai dẳng và khó kiểm soát hơn.

Đây chính là điểm đáng lo ngại nhất của giai đoạn hiện tại. Cuộc khủng hoảng giá năng lượng lần này có nhiều dấu hiệu cho thấy không phải một biến cố ngắn hạn - mà có thể kéo dài nhiều tháng, kéo theo đó là áp lực lạm phát liên tục được bổ sung qua từng chu kỳ giá.

Do đó, CPI tháng 03 có thể chưa phải là điều tồi tệ nhất mà nền kinh tế phải đối mặt trong chu kỳ này. Những tháng tới mới là giai đoạn thực sự cần theo dõi sát sao.

Giới Hạn Của Mô Hình

Cần phải trung thực về những hạn chế nhất định trong phân tích trên. Dữ liệu hiện có còn tương đối ít - chỉ khoảng 51 quan sát cho mỗi chuỗi dữ liệu - khiến mô hình chưa thể lượng hóa đầy đủ tất cả các chiều ảnh hưởng. Đây là ràng buộc khách quan không thể bỏ qua khi diễn giải kết quả.

Ngoài ra, ban đầu có cân nhắc đến một cách tiếp cận hai bước: đo lường tác động của giá xăng dầu lên Chỉ số Giá Sản Xuất (PPI) trước, rồi từ PPI mới truyền dẫn sang CPI. Cách tiếp cận này có cơ sở lý luận vững chắc hơn - bởi trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp có xu hướng hấp thụ chi phí tăng trong ngắn hạn, rồi dần chuyển gánh nặng chi phí vào giá bán lẻ trong những tháng tiếp theo. Việc bỏ qua bước trung gian này có thể khiến mô hình đánh giá chưa đầy đủ độ trễ thực tế của quá trình truyền dẫn.

Tuy nhiên, trở ngại phương pháp luận ở đây là PPI của Việt Nam chỉ được công bố theo quý, không theo tháng - khiến tần suất dữ liệu không khớp với chuỗi CPI và giá nhiên liệu theo tháng, dẫn đến việc không thể xây dựng mô hình hai bước một cách nhất quán.

Thêm vào đó, một yếu tố phức tạp khác cần tính đến là Việt Nam có cơ cấu nhập khẩu hàng hóa lớn. Điều này có nghĩa là biến động giá trên thị trường quốc tế - không chỉ giá dầu mà còn giá nguyên vật liệu, lương thực, hàng hóa trung gian - đều có thể tác động vào CPI thông qua kênh nhập khẩu, tạo thêm nhiều "nhiễu" và làm phức tạp quá trình đo lường tác động thuần túy từ giá xăng dầu trong nước.

Nhận Định Tổng Thể

Nhìn chung, bức tranh lạm phát hiện tại có thể được tóm gọn như sau: con số CPI tháng 03 đã đáng lo, nhưng rủi ro thực sự vẫn còn phía trước. Độ trễ trong truyền dẫn giá năng lượng vào chi phí sản xuất và giá tiêu dùng khiến áp lực lạm phát sẽ tiếp tục gia tăng trong các tháng tới, đặc biệt nếu giá xăng dầu không có dấu hiệu hạ nhiệt.

Mô hình định lượng, dù còn những hạn chế về dữ liệu, vẫn cung cấp một tín hiệu cảnh báo sớm quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách, nhà đầu tư và doanh nghiệp: đừng đọc CPI tháng 03 như một điểm cực đại - hãy chuẩn bị tinh thần rằng đây có thể mới chỉ là khởi đầu của một giai đoạn lạm phát phức tạp hơn.