Tỷ lệ thâm nhập của xe điện đã tăng tốc mạnh mẽ tại các thị trường lớn trong năm 2025, làm thay đổi căn bản các dự báo nhu cầu nhiên liệu vận tải trong triển vọng thị trường dầu diesel đến năm 2026.
(Ảnh minh họa)
Kỳ 3: Tỷ lệ thâm nhập của nhiên liệu thay thế ảnh hưởng thế nào đến cấu trúc thị trường?
Mô hình hóa ảnh hưởng từ việc phổ cập xe điện
Tỷ lệ thâm nhập của xe điện đã tăng tốc mạnh mẽ tại các thị trường lớn trong năm 2025, làm thay đổi căn bản các dự báo nhu cầu nhiên liệu vận tải trong triển vọng thị trường dầu diesel đến năm 2026. Doanh số xe điện chạy pin (BEV) tại châu Âu đạt những cột mốc lịch sử, với tháng 12/2025 ghi nhận thị phần 22,6%, lần đầu tiên vượt qua xe chạy xăng. Tính chung cả năm 2025, tỷ lệ thâm nhập của BEV đạt 17%, cho thấy đà phục hồi mạnh mẽ sau giai đoạn chững lại tạm thời trong năm 2024.
Tại Trung Quốc, quá trình chuyển đổi sang xe điện còn diễn ra nhanh hơn, khi tỷ lệ xe điện trong tổng doanh số vượt mốc 50% lần đầu tiên. Thành tựu này đạt được ngay cả khi các khoản trợ cấp của chính phủ bị cắt giảm, cho thấy các yếu tố kinh tế cơ bản, chứ không chỉ chính sách, đang dẫn dắt quyết định của người tiêu dùng. Lợi thế về chi phí vận hành tỏ ra rất thuyết phục, khi xe điện thuần túy chỉ có chi phí vận hành khoảng 10% so với xe chạy xăng xét trên cơ sở chi phí trực tiếp.
Xu hướng điện hóa phương tiện thương mại: Thị trường xe tải Trung Quốc: Hơn 50% doanh số là xe chạy LNG và xe điện; Phương tiện thương mại tại châu Âu: Tốc độ phổ cập tăng nhanh do yêu cầu tuân thủ quy định; Đầu tư hạ tầng: Mở rộng mạng lưới sạc đòi hỏi nguồn vốn lớn; Hiệu quả kinh tế của đội xe: Tính toán tổng chi phí sở hữu ngày càng nghiêng về các lựa chọn chạy điện.
Quá trình điện hóa trong lĩnh vực vận tải đường bộ, đặc biệt là xe tải, đang trở thành mối đe dọa lớn đối với nhu cầu dầu diesel truyền thống, bởi phương tiện thương mại thường có mức tiêu thụ nhiên liệu trên mỗi xe cao hơn nhiều so với xe con. Việc Trung Quốc đạt tỷ lệ hơn 50% doanh số xe tải chạy điện và LNG cho thấy ngay cả phân khúc vốn được coi là ổn định nhất của nhu cầu diesel cũng đang đối mặt với sự chuyển đổi mang tính cấu trúc rất nhanh.
Kinh tế tích hợp nhiên liệu sinh học
Việc mở rộng công suất khai thác dầu thực vật hydro hóa (HVO) đang tạo ra các động lực cạnh tranh mới trong triển vọng thị trường dầu diesel đến năm 2026. Tại châu Âu, tăng trưởng khai thác diesel tái tạo chủ yếu dựa vào việc sử dụng nhiên liệu thải, song các hạn chế về nguồn cung dầu thải và phụ phẩm nông nghiệp đang giới hạn khả năng mở rộng vượt quá quỹ đạo hiện nay.
Phân tích ngưỡng ngang bằng giá cho thấy chi phí giữa diesel truyền thống và diesel tái tạo đang dần hội tụ tại một số thị trường. Sự hội tụ này thúc đẩy các chiến lược vượt trần pha trộn, cho phép tăng tỷ lệ pha trộn mà không cần thay đổi lớn về hạ tầng hay đánh đổi hiệu suất.
Nguồn nhiên liệu đầu vào là rào cản lớn nhất đối với việc mở rộng khai thác HVO. Nguồn dầu ăn đã qua sử dụng phải cạnh tranh với nhiều mục đích sử dụng khác, trong khi nguồn phụ phẩm nông nghiệp phụ thuộc vào mùa vụ thu hoạch và nhu cầu sinh khối từ các ứng dụng năng lượng tái tạo khác.
Các yếu tố chi phối việc tích hợp HVO vào thị trường: Hạn chế nhiên liệu: Nguồn dầu thải có giới hạn, kìm hãm việc mở rộng khai thác; Tương thích hạ tầng: Đặc tính vận hành vượt trội cho phép pha trộn thuận lợi; Ưu tiên chính sách: Lợi thế về cường độ carbon khiến HVO được ưu ái hơn biodiesel truyền thống; Hội tụ giá: Chi phí đang tiến gần mức ngang bằng với diesel dầu mỏ tại các thị trường trọng điểm;
Những rủi ro địa chính trị nào tạo ra kịch bản biến động giá?
Đánh giá hiệu quả của các lệnh trừng phạt
Các lệnh trừng phạt của Liên minh châu Âu, có hiệu lực từ ngày 21/1/2026, nhắm vào diesel nhập khẩu từ Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ, nơi các nhà máy lọc dầu sử dụng dầu thô của Nga làm nhiên liệu. Năm 2025, các cơ sở lọc dầu của Thổ Nhĩ Kỳ như SOCAR Star, Tupras Izmit và Izmit chiếm khoảng 10% lượng diesel nhập khẩu của EU, trong khi nhà máy Jamnagar của Reliance (Ấn Độ) đóng góp khoảng 15% tổng lượng nhập khẩu diesel của châu Âu.
Chiến lược thích ứng của các nhà máy lọc dầu cho thấy phản ứng khác nhau trước sức ép trừng phạt. Tổ hợp Jamnagar của Reliance đã tách riêng các dây chuyền khai thác, dừng nhập dầu thô Nga cho các phân xưởng phục vụ xuất khẩu từ ngày 20/11/2025, và đến ngày 20/12 thì chấm dứt hoàn toàn việc sử dụng dầu Nga. Điều này tạo ra khoảng thời gian làm sạch 60 ngày trước khi tàu có thể hợp pháp bốc hàng sang thị trường EU.
Phát triển các tuyến cung ứng thay thế: Tây Phi: Lượng hàng tăng lên khi các lô của Reliance chuyển hướng khỏi thị trường châu Âu; Mexico: Hoạt động lọc dầu được tăng cường, sẵn sàng cung cấp cho châu Âu khi điều kiện chênh lệch giá cho phép; Bahrain: Việc mở rộng nhà máy Sitra giúp tăng khả năng xuất khẩu diesel sang châu Âu; Vịnh Mexico (Mỹ): Tồn kho cao tạo điều kiện để các nhà máy nhanh chóng đáp ứng nhu cầu từ châu Âu.
Khoảng trống trong việc đồng bộ quy định giữa Anh và EU cũng có thể tạo ra cơ hội kinh doanh chênh lệch giá. Anh đã tuyên bố sẽ áp dụng các lệnh trừng phạt tương tự EU nhưng chưa nêu rõ chi tiết hay lộ trình triển khai. Sự thiếu rõ ràng này có thể cho phép diesel từ Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Ấn Độ đi qua thị trường Anh, đồng thời sản lượng nội địa của Anh có thể được tái xuất sang lục địa châu Âu.
Định lượng rủi ro ổn định tại Trung Đông
Tuyến vận chuyển qua eo biển Hormuz là điểm nghẽn then chốt đối với dòng chảy diesel toàn cầu, với khoảng 20% thương mại diesel thế giới đi qua tuyến đường biển hẹp này. Những đe dọa trực tiếp của Iran về việc đóng eo Hormuz trong giai đoạn căng thẳng Mỹ–Iran năm 2025 cho thấy tầm quan trọng chiến lược của tuyến đường này, dù trên thực tế việc đóng cửa đã không xảy ra.
Thiệt hại tích lũy đối với hạ tầng của Nga do xung đột kéo dài cũng gây ra các gián đoạn chuỗi cung ứng vượt ra ngoài phạm vi các lệnh trừng phạt của châu Âu. Việc nhắm vào các cơ sở năng lượng tạo ra những đợt thắt chặt nguồn cung định kỳ, qua đó nâng đỡ mặt bằng giá diesel toàn cầu, ngay cả khi các mối quan hệ thương mại trực tiếp đã bị cắt đứt.
Ba kịch bản hoạch định:
Kịch bản cơ sở: Căng thẳng khu vực tiếp diễn, có thiệt hại hạ tầng rải rác nhưng không có tuyến cung ứng lớn nào bị đóng.
Kịch bản leo thang: Đóng cửa một phần eo Hormuz hoặc gián đoạn nghiêm trọng công suất lọc dầu Trung Đông, buộc phải kích hoạt các nguồn cung thay thế.
Kịch bản hạ nhiệt: Căng thẳng giảm bớt, thương mại trở lại bình thường và hạ tầng được khôi phục.
Đánh giá mức độ dư thừa của chuỗi cung ứng khu vực cho thấy việc chuyển hướng vận tải vòng qua Mũi Hảo Vọng làm tăng đáng kể thời gian và chi phí giao diesel từ Trung Đông. Điều này có thể tạo ra các cơ hội chênh lệch giá tạm thời cho các nhà cung cấp tại lưu vực Đại Tây Dương trong những giai đoạn căng thẳng cao độ ở Trung Đông. Do đó, những diễn biến này gắn chặt với các lo ngại rộng hơn về triển vọng suy thoái kinh tế toàn cầu, vốn đang ảnh hưởng trực tiếp đến các dự báo nhu cầu năng lượng.
(Còn tiếp)
Nh.Thạch-AFP
