Sự leo thang căng thẳng quân sự tại Trung Đông đang nhanh chóng chuyển từ một cuộc khủng hoảng khu vực sang yếu tố có khả năng gây biến động mạnh cho thị trường năng lượng toàn cầu.
Trong bối cảnh khoảng 20% lượng dầu mỏ và một phần đáng kể khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) vận chuyển bằng đường biển của thế giới đi qua tuyến hàng hải chiến lược này, bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền trên toàn bộ hệ thống năng lượng và logistics quốc tế.
Eo biển Hormuz có vai trò quan trọng đối với thị trường năng lượng quốc tế. Ảnh: GI
Những ngày gần đây, thị trường đã bắt đầu phản ứng mạnh: giá dầu và khí đốt tăng nhanh, chi phí vận tải biển leo thang, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng đột biến, trong khi các chuỗi cung ứng năng lượng và logistics toàn cầu đứng trước nguy cơ bị gián đoạn. Nếu tình trạng bất ổn kéo dài, thế giới có thể phải đối mặt với một cú sốc năng lượng mới, tương tự những gì đã xảy ra sau các cuộc khủng hoảng địa chính trị lớn trong quá khứ.
Thị trường năng lượng và vận tải toàn cầu phản ứng trước rủi ro địa chính trị
Sự gia tăng căng thẳng quân sự tại Trung Đông đã ngay lập tức phản ánh vào giá năng lượng thông qua cái gọi là “phần bù địa chính trị” - mức tăng giá do rủi ro an ninh và gián đoạn nguồn cung. Trong những ngày đầu của chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, giá dầu Brent đã tăng mạnh, có thời điểm vượt mốc 85 USD/thùng, tăng khoảng 17% so với mức trước khi xung đột leo thang.
Thị trường khí đốt phản ứng thậm chí còn mạnh hơn. Do một phần đáng kể lượng LNG toàn cầu phụ thuộc vào tuyến vận tải qua eo biển Hormuz, những thông tin về khả năng gián đoạn sản xuất LNG tại Qatar và việc tàu thuyền hạn chế di chuyển qua khu vực này đã khiến giá khí đốt kỳ hạn tại châu Âu tăng vọt. Trong vòng vài ngày, giá khí đốt đã tăng hơn 50%, có lúc vượt ngưỡng 780 USD cho mỗi 1.000 mét khối.
Không chỉ thị trường năng lượng, các loại tài sản khác cũng chịu tác động. Kim loại quý như vàng và bạc biến động mạnh do tâm lý tìm kiếm tài sản trú ẩn của nhà đầu tư, trong khi nhôm, một kim loại phụ thuộc nhiều vào chi phí năng lượng, đã tăng lên mức cao nhất trong gần 4 năm. Điều này phản ánh sự nhạy cảm của ngành công nghiệp kim loại trước các cú sốc năng lượng, đặc biệt khi các quốc gia vùng Vịnh chiếm tỷ trọng đáng kể trong sản lượng nhôm toàn cầu.
Tác động rõ rệt nhất của căng thẳng địa chính trị hiện nay xuất hiện trong lĩnh vực vận tải biển. Theo Izvestia, giá thuê siêu tàu chở dầu (VLCC) trên tuyến Trung Đông - châu Á đã tăng lên khoảng 150.000 - 170.000 USD mỗi ngày, mức cao nhất trong 6 năm. Nhiều hãng vận tải đã tạm dừng hoạt động tại khu vực eo biển Hormuz do rủi ro quân sự gia tăng, khiến hàng trăm tàu chở dầu và LNG bị mắc kẹt trong khu vực Vịnh Ba Tư.
Cùng với chi phí vận tải, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cũng tăng mạnh. Trước khi xung đột leo thang, phí bảo hiểm cho tàu hoạt động tại khu vực này chỉ khoảng 0,25% giá trị tàu. Tuy nhiên, mức phí hiện đã tăng gấp đôi, lên khoảng 0,5%. Với một tàu trị giá 100 triệu USD, chi phí bảo hiểm có thể lên tới 500.000 USD cho mỗi chuyến đi. Một số công ty bảo hiểm hàng hải lớn thậm chí đã tuyên bố rút khỏi việc cung cấp bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho các tàu hoạt động trong khu vực.
Căng thẳng tại Trung Đông cũng lan sang lĩnh vực logistics toàn cầu. Chỉ số cước vận chuyển container quốc tế đã tăng đáng kể, trong đó chi phí vận chuyển từ Thượng Hải đến cảng Jebel Ali của Dubai gần như tăng gấp đôi trong thời gian ngắn. Điều này phản ánh việc các hãng vận tải phải tính thêm chi phí rủi ro vào giá cước, đồng thời điều chỉnh tuyến đường nhằm tránh các khu vực có khả năng xảy ra xung đột.
Ngành hàng không cũng không nằm ngoài vòng ảnh hưởng. Giá dầu tăng nhanh kéo theo giá nhiên liệu máy bay leo thang, trong khi khoảng 40% nguồn cung nhiên liệu hàng không cho châu Âu và châu Phi có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến tuyến vận tải qua eo biển Hormuz. Do nhiên liệu chiếm ít nhất một phần tư chi phí vận hành của các hãng hàng không, việc giá năng lượng tăng có thể buộc các hãng phải điều chỉnh giá vé và thay đổi mạng lưới đường bay.
Những biến động này cho thấy xung đột tại Trung Đông không chỉ là vấn đề địa chính trị khu vực, mà đang nhanh chóng trở thành yếu tố có khả năng gây rối loạn toàn bộ chuỗi cung ứng năng lượng và vận tải toàn cầu.
Nguy cơ cú sốc khí đốt và những hệ lụy dài hạn với kinh tế thế giới
Trong các kịch bản xung đột kéo dài, rủi ro lớn nhất đối với nền kinh tế toàn cầu có thể không nằm ở dầu mỏ mà ở thị trường khí đốt. Dù giá dầu có thể tăng mạnh trong ngắn hạn, thị trường này vẫn có những “mạng lưới an toàn” nhất định, chẳng hạn như khả năng tăng sản lượng từ các nhà sản xuất khác hoặc sử dụng kho dự trữ chiến lược.
Thị trường năng lượng toàn cầu dậy sóng vì bất ổn ở Trung Đông. Ảnh: GI
Ngược lại, thị trường LNG phụ thuộc rất lớn vào các tuyến vận tải cụ thể. Qatar, một trong những nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới, gần như không có tuyến đường thay thế cho việc vận chuyển khí hóa lỏng ngoài eo biển Hormuz. Trong năm 2025, quốc gia này xuất khẩu hơn 110 tỷ mét khối LNG, trong đó hơn 90% đi qua tuyến hàng hải chiến lược này.
Các khách hàng chính của LNG Qatar bao gồm nhiều nền kinh tế lớn tại châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc, cùng một phần đáng kể được xuất sang châu Âu. Nếu hoạt động vận chuyển LNG bị gián đoạn trong thời gian dài, nguồn cung khí đốt toàn cầu có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng thắt chặt.
Về mặt lý thuyết, một phần dầu mỏ có thể được chuyển hướng qua các tuyến đường ống thay thế. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất vận hành đường ống Habshan-Fujairah, cho phép vận chuyển dầu ra Vịnh Oman mà không cần đi qua Hormuz. Saudi Arabia cũng sở hữu tuyến đường ống Đông - Tây dẫn dầu tới Biển Đỏ. Tuy nhiên, tổng công suất dự phòng của các tuyến này chỉ có thể bù đắp một phần nhỏ khối lượng dầu vận chuyển qua Hormuz.
Trong khi đó, đối với LNG, gần như không tồn tại tuyến vận chuyển thay thế. Điều này khiến thị trường khí đốt trở nên đặc biệt nhạy cảm với các cú sốc địa chính trị.
Các nhà phân tích cho rằng trong những tuần đầu của cuộc xung đột, thị trường có thể chỉ chứng kiến sự gia tăng mạnh về giá và biến động, thay vì tình trạng thiếu hụt năng lượng thực sự. Tuy nhiên, nếu căng thẳng kéo dài trong nhiều tháng và hoạt động vận tải tại Hormuz tiếp tục bị gián đoạn, áp lực lên thị trường khí đốt có thể trở nên nghiêm trọng.
Châu Âu được xem là khu vực dễ bị tổn thương nhất. Sau khi giảm mạnh nhập khẩu khí đốt từ Nga trong những năm gần đây, nhiều quốc gia châu Âu phụ thuộc ngày càng lớn vào LNG nhập khẩu. Trong khi đó, mức dự trữ khí đốt tại các kho ngầm của châu Âu hiện đang ở mức tương đối thấp so với trung bình lịch sử. Điều này có nghĩa là các nước châu Âu sẽ phải nhanh chóng mua thêm LNG để chuẩn bị cho mùa đông tới, qua đó cạnh tranh trực tiếp với các khách hàng châu Á.
Nếu nguồn cung LNG toàn cầu bị thu hẹp, cuộc cạnh tranh này có thể đẩy giá khí đốt lên cao hơn nữa, gây áp lực lên chi phí năng lượng, sản xuất công nghiệp và lạm phát tại nhiều nền kinh tế.
Trong bối cảnh đó, các chính phủ và thị trường tài chính đang tìm kiếm các phương án giảm thiểu rủi ro. Một số đề xuất bao gồm tăng cường bảo vệ tuyến hàng hải tại eo biển Hormuz, triển khai các lực lượng hải quân quốc tế nhằm đảm bảo an toàn cho tàu thương mại, hoặc điều chỉnh chính sách năng lượng nhằm đa dạng hóa nguồn cung.
Tuy nhiên, nhiều nhà giao dịch và chuyên gia thị trường vẫn tỏ ra thận trọng. Họ cho rằng ngay cả khi các biện pháp quân sự hoặc ngoại giao được triển khai, việc khôi phục hoàn toàn sự ổn định cho thị trường năng lượng sẽ cần thời gian. Trong giai đoạn này, giá năng lượng có thể tiếp tục biến động mạnh, phản ánh sự bất định về địa chính trị và nguồn cung.
Nhìn tổng thể, cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy mức độ phụ thuộc sâu sắc của kinh tế toàn cầu vào các điểm nghẽn chiến lược trong hệ thống năng lượng và vận tải. Nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài và lan rộng, nguy cơ một cú sốc năng lượng mới, đặc biệt trong lĩnh vực khí đốt, có thể trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.
Hùng Lâm
