Giữa tháng 4, khi miền Bắc vừa trải qua những đợt nắng nóng đầu tiên của năm 2026, nhu cầu sử dụng điện bắt đầu tăng nhanh, tạo áp lực rõ rệt lên hệ thống điện quốc gia.

Trong bối cảnh đó, phóng viên TTXVN có mặt tại các nhà máy thủy điện đa mục tiêu trên dòng sông Đà - từ Lai Châu, Sơn La đến Hòa Bình, nơi mỗi mét khối nước không chỉ tạo ra điện năng mà còn gánh trên mình nhiều nhiệm vụ: Tích nước cho mùa khô, cấp nước cho hạ du, điều tiết lũ và ổn định tần số hệ thống điện quốc gia, để ghi nhận thực tế vận hành trong giai đoạn chuẩn bị cho cao điểm nắng nóng.

Thủy điện Hòa Bình. Ảnh: Trọng Đạt/TTXVN

Chủ động từ thượng nguồn sông Đà

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, dữ liệu quan trắc và các mô hình dự báo khí hậu cho thấy hệ thống ENSO đang chuyển pha từ trạng thái La Nina sang trung tính, khả năng cao chuyển sang El Nino từ tháng 6 - 8/2026 với xác suất 80 - 90%, sau đó tiếp tục phát triển, có thể đạt cường độ từ trung bình đến mạnh vào cuối năm 2026. Bộ cũng không loại trừ khả năng xuất hiện El Nino rất mạnh (xác suất khoảng 20 - 25%) trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12/2026, có thể kéo dài sang năm 2027, với nhận định tương tự các năm 1997 - 1998 và 2023 - 2024.

Tại Việt Nam, các điều kiện khô nóng đã xuất hiện sớm từ đầu năm 2026, nắng nóng gia tăng sớm hơn trung bình nhiều năm. Lượng mưa từ đầu năm đến giữa tháng 4 thiếu hụt phổ biến 10 - 40% so với trung bình nhiều năm trên phạm vi cả nước; dòng chảy và mực nước tại nhiều lưu vực sông xuống mức thấp trong chuỗi quan trắc cùng kỳ, được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm về nguy cơ thiếu hụt nguồn nước ngay từ đầu mùa.

Theo Bộ Công Thương, trong các tháng cao điểm, phụ tải điện có thể tăng trưởng lên tới hơn 14%. Mục tiêu được đặt ra là tuyệt đối không để thiếu điện, trong khi thủy văn chịu ảnh hưởng của El Nino và các hồ thủy điện phải thực hiện đồng thời nhiều nhiệm vụ: Phát điện, tích nước, cấp nước hạ du và phòng chống lũ.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cảnh báo, nếu El Nino hình thành theo kịch bản dự báo, nhiệt độ trung bình trên cả nước có xu hướng cao hơn bình thường, số ngày nắng nóng gia tăng, cường độ gay gắt hơn năm 2025. Lượng mưa khả năng thiếu hụt trong các tháng mùa khô năm 2026, đặc biệt giai đoạn từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027 với mức giảm phổ biến 25 - 50%, đồng thời mùa mưa có thể kết thúc sớm.

Tại điểm đầu tiên trong hành trình là Nhà máy Thủy điện Lai Châu (thuộc Công ty Thủy điện Sơn La)- công trình ở thượng nguồn, giữ vai trò quan trọng trong điều tiết dòng chảy cho cả hệ thống bậc thang sông Đà, trao đổi với phóng viên, anh Nguyễn Văn Tiệp, Quản đốc phân xưởng vận hành cho biết, ngay từ đầu năm, đơn vị đã chủ động triển khai hàng loạt giải pháp chuẩn bị cho mùa khô.

“Chúng tôi kiểm tra toàn bộ hệ thống thiết bị, rà soát vật tư, đánh giá thông số và xử lý các khiếm khuyết từ sớm để đảm bảo các tổ máy luôn trong trạng thái sẵn sàng”, anh Tiệp nói.

Theo anh Tiệp, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng cao, trách nhiệm của nhà máy không chỉ là phát điện mà còn phải vận hành hợp lý để tích nước cho các tháng cao điểm phía trước. “Lực lượng vận hành được quán triệt phải tăng cường giám sát, kịp thời phát hiện bất thường. Từng ca kíp đều phải tuân thủ nghiêm quy trình, không được chủ quan”, anh nhấn mạnh.

Với vai trò quản đốc, anh Tiệp thường xuyên trực tiếp kiểm tra hiện trường, phối hợp với các ca trực để đánh giá thiết bị, đặc biệt chú trọng điều kiện khởi động tổ máy và duy trì vận hành theo đúng lệnh điều độ của Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO).

Gắn bó hơn 10 năm với nhà máy, anh Tiệp chia sẻ: “Tây Bắc đã trở thành ngôi nhà thứ hai của tôi. Công việc có áp lực, nhưng đó cũng là động lực để mình gắn bó và làm tốt hơn mỗi ngày”.

Cũng tại đây, ông Lưu Thanh Toàn, Phó Giám đốc Công ty Thủy điện Sơn La cho biết, từ đầu năm hai nhà máy Sơn La và Lai Châu được huy động thấp để tích nước phục vụ mùa khô.

“Khi năng lượng tái tạo như điện mặt trời bị suy giảm, ví dụ chỉ cần một đám mây đi qua, hệ thống sẽ huy động thủy điện để bù ngay”, ông Toàn cho biết. Theo ông Toàn, tổng công suất 9 tổ máy của hai nhà máy đạt khoảng 3.600 MW, luôn sẵn sàng vận hành tối đa.

Trong quý I/2026, sản lượng đạt khoảng 1,4 tỷ kWh, bằng khoảng 80% so với cùng kỳ năm trước do ưu tiên tích nước.
Rời Lai Châu, chúng tôi di chuyển xuống Nhà máy Thủy điện Sơn La - công trình có quy mô lớn, giữ vai trò quan trọng trong cân bằng hệ thống điện miền Bắc.

Ngay khi bước vào phòng điều khiển trung tâm, chúng tôi cảm nhận rõ rệt áp lực vận hành. Trên các màn hình lớn, các thông số liên tục thay đổi: Công suất phát của từng tổ máy, tần số hệ thống, điện áp, lưu lượng nước qua tua-bin, mực nước hồ… Tất cả được cập nhật theo thời gian thực.

Thời điểm chúng tôi có mặt, ca trực mới vừa nhận bàn giao. Ông Nguyễn Mạnh Cường, Trưởng ca vận hành cho biết, trong mùa nắng nóng, áp lực lớn nhất là vào các khung giờ cao điểm. “Khoảng 20 giờ tối, phụ tải tăng rất nhanh, tần số hệ thống giảm. Khi đó, trưởng ca phải tập trung xử lý ngay để đáp ứng yêu cầu điều độ”, ông Cường nói.

Theo ông Cường, khi có lệnh từ NSMO, việc khởi động hoặc chuyển trạng thái tổ máy phải thực hiện ngay lập tức. “Không có độ trễ. Mọi thao tác phải chính xác tuyệt đối để đảm bảo an toàn hệ thống”, ông Cường nhấn mạnh.

Trong điều kiện các tổ máy thường xuyên vận hành ở công suất cao, nhiệt độ tăng nhanh, lực lượng vận hành phải theo dõi sát sao các thông số, đặc biệt là nhiệt độ thiết bị.

Ở cấp độ quản lý, ông Phạm Văn Tý, Quản đốc phân xưởng vận hành cho biết, mùa nắng nóng khiến phụ tải tăng mạnh, kéo theo biến động lớn của hệ thống.

“Nhà máy phải thực hiện nhiệm vụ điều tần để cân bằng giữa nguồn phát và phụ tải tiêu thụ. Điều này khiến tần suất khởi động, dừng tổ máy tăng nhiều lần so với trước”, ông Tý nói.

Theo ông Tý, thiết bị phải làm việc với cường độ cao, phát nhiệt lớn trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt, đòi hỏi phải tăng cường kiểm tra, giám sát, đặc biệt với các hệ thống làm mát.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nguồn nước trên các lưu vực sông có xu hướng tiếp tục suy giảm; riêng hệ thống sông Đà, tổng lượng dòng chảy từ tháng 5 đến tháng 7/2026 có thể thiếu hụt 10 - 25% so với trung bình nhiều năm, tiềm ẩn rủi ro ảnh hưởng đến cấp nước hạ du và an ninh năng lượng. Trong bối cảnh đó, yêu cầu vận hành liên hồ trên toàn tuyến sông Đà càng trở nên chặt chẽ và linh hoạt hơn.

Điều tiết cuối nguồn, bảo đảm an toàn hạ du và hệ thống

Điểm cuối trong hành trình là Nhà máy Thủy điện Hòa Bình - bậc thang cuối cùng trên sông Đà, nơi hội tụ đầy đủ các yêu cầu vận hành đa mục tiêu.

Khi chúng tôi có mặt, ca trực chiều đã bắt đầu từ 14 giờ 30 phút. Ông Nguyễn Hồng Hải, Trưởng ca vận hành cho biết, hiện nhà máy đang duy trì 7 tổ máy hoạt động, 1 tổ máy tách ra sửa chữa. “Từ đầu năm đến nay, lượng mưa ít, nước về hồ chủ yếu phụ thuộc vào điều tiết của các nhà máy phía thượng nguồn”, ông Hải nói.

Theo ông Hải, mực nước hồ hiện khoảng 112,4 m, thấp hơn mực nước dâng bình thường hơn 4 m, nhưng lại cao hơn cùng kỳ năm 2025 tới 17 m. “Tính từ đầu năm đến giữa tháng 4, nhà máy đã sản xuất khoảng 1,75 tỷ kWh điện”, ông Hải cho biết.

Với đặc thù là bậc thang cuối cùng, việc vận hành tại Hòa Bình không chỉ nhằm phát điện mà còn phải đảm bảo dòng chảy tối thiểu cho hạ du, phục vụ sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân. Ông Phạm Văn Vương, Giám đốc Công ty Thủy điện Hòa Bình cho biết, đơn vị phải đảm bảo đồng thời nhiều nhiệm vụ. “Chúng tôi vừa phát điện, vừa đảm bảo nước cho nông nghiệp, đồng thời tham gia điều tần cho hệ thống”, ông Vương nói.

Để chuẩn bị cho cao điểm mùa khô, việc sửa chữa các tổ máy được đẩy nhanh, dự kiến hoàn thành trước 23/4 để toàn bộ 8 tổ máy sẵn sàng vận hành.

Đáng chú ý, hai tổ máy mở rộng đã phát hơn 300 triệu kWh và được kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng phụ tải đỉnh trong các tháng tới.

Ngày 7/4/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 637/QĐ-TTg phê duyệt danh mục 9 nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu; trong đó có 3 công trình trên sông Đà gồm Thủy điện Sơn La, Thủy điện Hòa Bình và Thủy điện Lai Châu.

Điều này không chỉ khẳng định vai trò của các nhà máy trên sông Đà trong đảm bảo an ninh năng lượng, mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về kỷ luật vận hành, phối hợp liên hồ và an toàn công trình trong bối cảnh phụ tải tăng cao và nguồn nước nhiều biến động.

Rời Thủy điện Hòa Bình khi chiều muộn buông xuống lòng hồ, chúng tôi khép lại hành trình dọc sông Đà, nhưng nhịp vận hành tại các nhà máy vẫn tiếp diễn không ngừng. Ở đó, từng giọt nước không chỉ được khai thác để phát điện, mà còn được tính toán, chắt chiu cho nhiều mục tiêu dài hạn, từ đảm bảo dòng điện cho nền kinh tế đến an toàn cho vùng hạ du. Phía sau dòng điện ấy là sự bền bỉ, chính xác của những con người đang ngày đêm bám máy, giữ nhịp cho hệ thống điện quốc gia.

Văn Giáp (TTXVN )
Link gốc