Trong khi nhiều nhân viên văn phòng lo AI sẽ thay thế họ, một câu hỏi quan trọng hơn đang dần lộ diện: ai sẽ sở hữu lượng tri thức được tạo ra từ công việc hằng ngày? Khi các hệ thống AI doanh nghiệp có khả năng ghi lại cách bạn tư duy, xử lý vấn đề và giao tiếp với khách hàng, giá trị cá nhân có thể không mất đi, nhưng quyền kiểm soát nó thì chưa chắc còn thuộc về bạn.
Hãy bước vào bất kỳ văn phòng doanh nghiệp nào, bạn cũng sẽ nghe cùng một câu hỏi đầy lo lắng: Liệu AI có xóa sổ các công việc văn phòng?
Những người lạc quan tin rằng sẽ có công việc mới xuất hiện thay thế những vị trí mất đi - như từng xảy ra trong các cuộc cách mạng công nghệ trước đây. Những người thực tế cho rằng lực lượng lao động chỉ đơn giản trở nên năng suất hơn nhờ AI, tạo ra nhiều giá trị hơn với số lượng cắt giảm tối thiểu. Còn phe bi quan lo ngại rằng nhân viên tri thức ở cấp độ đầu vào có thể trở nên hoàn toàn lỗi thời.
Nhưng cuộc tranh luận này đang bỏ lỡ một yếu tố then chốt: Ngay lúc này, người lao động có thể đang vô tình huấn luyện AI để khiến chính mình trở nên dư thừa. Và nhiều người không hề nhận ra điều đó.
AI doanh nghiệp có thể “ghi lại” mọi thứ bạn làm
Loại AI mà các công ty sử dụng - gọi là hệ thống AI doanh nghiệp (enterprise AI system) - có khả năng ghi lại hầu hết mọi hoạt động của bạn trong công việc và dùng dữ liệu đó để tự huấn luyện. Các hệ thống này có thể ghi lại tương tác của bạn trong nền tảng: những câu lệnh bạn nhập, tài liệu bạn tạo, truy vấn bạn chạy.
Nói cách khác, công ty có thể theo dõi - và tuyên bố quyền sở hữu - mọi thao tác bàn phím bạn thực hiện trong hệ thống, mọi ý tưởng bạn ghi lại, mọi công cụ bạn xây dựng trên nền tảng đó. Họ có thể phân tích phương pháp nào hiệu quả nhất, mẫu email nào nhận được phản hồi, cách bạn tiếp cận khách hàng ra sao.
Và toàn bộ tri thức đó có thể được tích hợp vào AI của công ty, đến mức hệ thống có thể hiểu ngày càng chi tiết cách bạn thực hiện công việc. Điểm nguy hiểm với nhân viên nằm ở đây: AI có thể truyền lại kiến thức đó cho bất kỳ ai đảm nhiệm công việc của bạn - hoặc trong một số trường hợp, tự làm công việc đó. Theo thời gian, bạn có thể trở nên kém giá trị hơn với nhà tuyển dụng - và dễ bị thay thế hơn.
Mối quan hệ lao động đang thay đổi
Động thái này có thể làm thay đổi căn bản quan hệ giữa doanh nghiệp và người lao động. Mức độ rủi ro cao và diễn ra nhanh đến mức cả hai phía đều đang vội vàng “định vị” hoặc “phòng thủ”.
Ban lãnh đạo nhanh chóng triển khai AI doanh nghiệp để tìm kiếm lợi thế cạnh tranh và gia tăng năng suất - nhưng không phải lúc nào cũng công khai đầy đủ tác động đối với an toàn việc làm và quyền riêng tư. Trong khi đó, một số nhân viên âm thầm sử dụng AI cá nhân, thậm chí vi phạm quy định công ty, để tránh việc toàn bộ kiến thức và cách làm việc của mình bị hệ thống ghi lại.
Khi tri thức cá nhân trở thành tài sản công ty
AI doanh nghiệp khác với các công cụ AI bạn dùng ở nhà. Chúng được tích hợp trực tiếp vào quy trình làm việc - như Copilot trong Word, Excel, Outlook, hay Einstein AI của Salesforce trong hệ thống quản lý khách hàng.
Chúng hoạt động ngay trong công cụ bạn sử dụng hằng ngày. Và chúng có thể học hỏi từ hàng loạt tương tác, nhúng kiến thức đó vào hạ tầng thuộc sở hữu công ty. Những gì trước đây chỉ tồn tại trong đầu nhân viên - được xây dựng qua nhiều năm kinh nghiệm - giờ đang được “thể chế hóa” theo thời gian thực. Khi bạn rời đi, ít nhất một phần tri thức của bạn vẫn ở lại - nằm trong hệ thống mà AI và (nếu cần) người thay thế bạn sẽ sử dụng.
Ví dụ, bạn là một kỹ sư phần mềm cấp cao xử lý sự cố hệ thống. Bạn thử nghiệm nhiều phương án, phát hiện tài liệu không có đáp án, và tự phát triển một cách khắc phục mới.
Trước đây, bạn chia sẻ giải pháp, nhưng phương pháp tư duy và kỹ năng giải quyết vấn đề vẫn là của riêng bạn. Giờ đây, khi làm việc thông qua AI doanh nghiệp, hệ thống không chỉ ghi lại kết quả mà còn có thể ghi lại cách bạn tiếp cận vấn đề: câu hỏi bạn đặt ra, cách bạn tinh chỉnh truy vấn, logic bạn dùng để đi từ triệu chứng đến nguyên nhân.
Lần sau, khi kỹ sư trẻ gặp sự cố tương tự, hệ thống có thể hướng dẫn họ theo phương pháp của bạn. Bạn không mất chuyên môn. Nhưng công ty giờ cũng có quyền truy cập vào một phần bản thiết kế tư duy của bạn - và có thể triển khai mà không cần bạn.
Giải pháp: AI cá nhân
Người lao động không hoàn toàn ở thế bị động trong cuộc dịch chuyển này, dù các lựa chọn không hề đơn giản. Một trong những hướng đi được gợi ý là cân nhắc sử dụng các công cụ AI cá nhân - như ChatGPT, Claude, Gemini hay Copilot - cho những phần tư duy, thử nghiệm ý tưởng và phát triển phương pháp làm việc, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống AI do doanh nghiệp triển khai.
AI cá nhân hoạt động theo điều khoản khác. Bạn truy cập trực tiếp. Bạn sở hữu câu lệnh, quy trình làm việc, tùy chỉnh của mình. Kiến thức bạn tạo ra ở lại với bạn. Quan trọng nhất: khi bạn rời công ty, năng lực được AI hỗ trợ đó cũng đi theo bạn.
Có thể bạn buộc phải dùng AI doanh nghiệp cho công việc chính thức. Nhưng những suy nghĩ chiến lược trước khi làm việc với khách hàng? Bạn có thể phát triển chúng bằng AI cá nhân. Một phó chủ tịch khu vực của một công ty năng lượng cho biết ông làm như vậy: dùng hệ thống doanh nghiệp cho phần bắt buộc, nhưng thử nghiệm phương pháp phân tích mới bằng AI cá nhân. Những hiểu biết đột phá vẫn thuộc về ông.
Nhân viên có thể làm gì?
Bên cạnh việc chủ động sử dụng các công cụ AI cá nhân, người lao động có thể cân nhắc bảo vệ quyền lợi của mình ngay từ đầu. Khi gia nhập doanh nghiệp, quyền truy cập và sử dụng AI nên được nhìn nhận tương tự như vấn đề sở hữu trí tuệ: hệ thống sẽ thu thập những dữ liệu nào, lưu trữ trong bao lâu, nhân viên có được sử dụng AI cá nhân để phát triển kỹ năng hay không, và liệu có thể yêu cầu xóa dữ liệu khi rời công ty.
Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vẫn đang hoàn thiện chính sách liên quan đến AI, đây là thời điểm còn tồn tại không gian để thiết lập các ranh giới hợp lý. Ở cấp độ rộng hơn, do việc cá nhân “từ chối AI” gần như không khả thi, vai trò của các tổ chức đại diện người lao động và hiệp hội nghề nghiệp trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Thông qua thương lượng tập thể, người lao động có thể yêu cầu minh bạch về cách dữ liệu công việc được sử dụng, cũng như cơ chế bảo vệ và ghi nhận giá trị tri thức mà hệ thống AI thu thập - thay vì đơn thuần chấp nhận những điều khoản có thể làm thay đổi vị thế nghề nghiệp của mình.
Đại Nghĩa
