Luật Bảo hiểm tiền gửi tạo niềm tin về mặt thể chế, nhưng chỉ khi người dân hiểu rõ và tin tưởng BHTG, niềm tin đó mới thực sự được kích hoạt trong thực tiễn.
Điểm mới từ thể chế
Trong tiến trình hội nhập tài chính ngày càng sâu rộng, bảo hiểm tiền gửi (BHTG) đã trở thành một cấu phần không thể thiếu của hệ thống an toàn tài chính quốc gia. Ở Việt Nam, BHTG không chỉ đóng vai trò bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, mà còn là “van giảm sốc” giúp ngăn ngừa hiệu ứng rút tiền hàng loạt (bank run), qua đó duy trì sự ổn định của toàn bộ hệ thống ngân hàng.
Bảo hiểm tiền gửi đã trở thành một cấu phần không thể thiếu của hệ thống an toàn tài chính quốc gia
Đầu năm 2026, Văn phòng Chủ tịch nước đã công bố Lệnh của Chủ tịch nước về 12 Luật được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10, trong đó có Luật BHTG. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, khi lần đầu tiên Luật dành một chương riêng quy định việc tổ chức BHTG tham gia xử lý tổ chức tín dụng (TCTD) được can thiệp sớm, kiểm soát đặc biệt và xử lý khủng hoảng.
Giới thiệu nội dung luật, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Đoàn Thái Sơn nhấn mạnh rằng “Luật mới tạo hành lang pháp lý đầy đủ, rõ ràng để tổ chức BHTG nâng cao năng lực tài chính và tham gia hiệu quả vào quá trình cơ cấu lại TCTD”.
Một trong những điểm mới quan trọng là quyền cho vay đặc biệt của tổ chức BHTG đối với các TCTD tham gia BHTG trong trường hợp bị rút tiền hàng loạt khi can thiệp sớm hoặc kiểm soát đặc biệt, cũng như để thực hiện phương án phục hồi hoặc chuyển giao bắt buộc. Đáng chú ý, tổ chức BHTG được tự quyết định việc cho vay có hoặc không có tài sản bảo đảm, có hoặc không có lãi suất, đây là một cơ chế linh hoạt, tiệm cận thông lệ quốc tế.
Luật cũng bổ sung quy định cho phép chi trả sớm hơn cho người gửi tiền trong trường hợp TCTD bị mất hoặc có nguy cơ mất khả năng chi trả, trên cơ sở NHNN báo cáo Chính phủ quyết định. Điều này giúp bảo vệ tốt hơn quyền lợi người gửi tiền và giảm thiểu nguy cơ bất ổn xã hội.
Bên cạnh đó, để tăng cường “hậu phương tài chính”, Luật cho phép tổ chức BHTG được NHNN cho vay đặc biệt với lãi suất 0% và không có tài sản bảo đảm khi quỹ dự phòng nghiệp vụ không đủ chi trả; đồng thời mở rộng các hình thức đầu tư nhưng đi kèm cơ chế kiểm soát rủi ro chặt chẽ. Luật sẽ có hiệu lực từ 1/5/2026, với 1 Nghị định và 5 Thông tư hướng dẫn đang được xây dựng.
Khoảng trống nhận thức người gửi tiền
Tuy nhiên, nghịch lý đang tồn tại là trong khi vai trò của BHTG ngày càng được mở rộng về mặt pháp lý và thực tiễn, thì nhận thức của người dân về chính sách này vẫn ở mức thấp.
Khảo sát của Viện Nghiên cứu Khoa học Ngân hàng năm 2023 về BHTG Việt Nam tại 6 tỉnh, thành phố đại diện với gần 2.000 người tham gia cho thấy chỉ 37,4% người gửi tiền có hiểu biết tương đối tốt về các nội dung cơ bản của BHTG, trong khi 14% hoàn toàn không nắm được bất kỳ thông tin nào. Con số này thấp hơn đáng kể so với mục tiêu chiến lược mà BHTGVN đặt ra là 45% vào năm 2025 và 55% vào năm 2030.
Đáng chú ý, sự chênh lệch nhận thức thể hiện rõ theo vùng miền, cho thấy không tỷ lệ thuận với mức độ đô thị hóa hay phát triển kinh tế, mà phụ thuộc lớn vào hiệu quả truyền thông chính sách tại từng địa phương.
Chưa đến 50% người gửi tiền chủ động tìm kiếm thông tin về BHTG tại các tổ chức tín dụng (TCTD). Các kênh được ưa chuộng nhất vẫn là truyền hình và tư vấn trực tiếp từ cán bộ ngân hàng, phản ánh vai trò quan trọng của truyền thông truyền thống và tương tác “mặt đối mặt”. Trong khi đó, các kênh số như mạng xã hội hay website của BHTGVN mới chỉ phát huy rõ nét với nhóm người trẻ.
Việc thiếu thông tin đầy đủ và chính xác khiến người gửi tiền dễ rơi vào tâm lý hoang mang khi xuất hiện tin đồn hoặc biến động thị trường. Trong bối cảnh đó, nguy cơ rút tiền ồ ạt không chỉ là vấn đề của từng ngân hàng, mà có thể lan rộng thành rủi ro hệ thống.
Truyền thông là “mặt trận song song” với pháp lý
Nhóm chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Khoa học Ngân hàng cho biết kinh nghiệm từ các quốc gia như Canada, Hàn Quốc, Mỹ, Philippines hay Malaysia cho thấy khung pháp lý mạnh chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm chiến lược nâng cao nhận thức công chúng bài bản. Các mô hình thành công đều có điểm chung là xác định rõ mục tiêu nhận thức, phân loại đối tượng (người cao tuổi, vùng nông thôn, người thu nhập thấp, giới trẻ) và triển khai truyền thông đa kênh.
Cần thể chế hóa rõ trách nhiệm truyền thông BHTG của cả BHTGVN và các TCTD, coi đây là nghĩa vụ song hành với hoạt động kinh doanh
Canada xây dựng chương trình truyền thông ứng phó khủng hoảng theo 6 bước, trong khi Mỹ triển khai chiến dịch “Know Your Risk. Protect Your Money” (Hiểu rõ rủi ro. Bảo vệ tiền của bạn) giúp người dân hiểu rõ quyền lợi và hạn mức chi trả. Philippines tích hợp kiến thức BHTG vào chương trình giáo dục trung học, tạo nền tảng nhận thức từ sớm. Điểm đáng chú ý là các quốc gia này coi truyền thông BHTG là một phần của giáo dục tài chính quốc gia, chứ không chỉ là hoạt động tuyên truyền đơn lẻ.
Từ thực tiễn trong nước và kinh nghiệm quốc tế, có thể rút ra một số định hướng cho Việt Nam, trong đó, vai trò của truyền thông được nhấn mạnh. Thứ nhất, cần thể chế hóa rõ trách nhiệm truyền thông BHTG của cả BHTGVN và các TCTD, coi đây là nghĩa vụ song hành với hoạt động kinh doanh.
Thứ hai, truyền thông cần phân khúc đối tượng, tránh cách tiếp cận “một thông điệp cho tất cả”, đặc biệt chú trọng nhóm người cao tuổi, vùng sâu vùng xa và người thu nhập thấp.
Thứ ba, tận dụng mạnh mẽ các nền tảng số, song song với việc nâng cao chất lượng tư vấn trực tiếp tại quầy, vốn là kênh được người dân tin cậy nhất hiện nay.
Cuối cùng, trong bối cảnh Luật BHTG mới mở rộng vai trò của tổ chức BHTG trong xử lý khủng hoảng, việc chuẩn bị sẵn kịch bản truyền thông khủng hoảng là yêu cầu không thể trì hoãn.
Diễm Ngọc
