Việt Nam cần chuyển đổi mô hình phát triển dựa trên KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời hoàn thiện thể chế, phát triển nhân lực, hạ tầng số và xác lập vai trò trung tâm của con người.
Ngày 25/3/2026, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề “Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.
Phát biểu khai mạc, PGS TS Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhấn mạnh: việc lựa chọn mô hình phát triển hiện nay không còn là bài toán cân nhắc giữa tăng trưởng theo “chiều rộng” hay “chiều sâu”. Vấn đề cốt lõi là sự chuyển dịch mang tính căn bản và toàn diện trên toàn bộ hệ sinh thái phát triển.
PGS TS Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam khai mạc Diễn đàn.
Theo ông, mô hình mà Việt Nam đang hướng tới là nền kinh tế dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thực tiễn trong hơn một thập kỷ qua cho thấy, những quốc gia nhanh chóng nắm bắt và làm chủ làn sóng công nghệ đều đạt được bước nhảy vọt về năng suất và năng lực cạnh tranh. Ngược lại, các nền kinh tế chậm thích ứng đang đối mặt với tăng trưởng chững lại và nguy cơ tụt hậu ngày càng rõ rệt.
Từ đó, việc đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào trung tâm chiến lược phát triển không chỉ là giải pháp tình thế, mà đã trở thành quan điểm xuyên suốt, được thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng và hệ thống chính sách pháp luật của Nhà nước.
Một điểm nhấn quan trọng trong mô hình phát triển mới, theo PGS TS Nguyễn Đức Minh, là sự khẳng định vai trò trung tâm của con người. Công nghệ dù đóng vai trò công cụ thúc đẩy, song con người và văn hóa mới là nguồn lực nội sinh cốt lõi. Con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu cao nhất của phát triển. Sự kết hợp giữa sức mạnh công nghệ hiện đại với các giá trị văn hóa Việt Nam sẽ tạo nên một mô hình phát triển bền vững, có bản sắc riêng và đủ sức cạnh tranh trên trường quốc tế.
Làm rõ thêm định hướng xây dựng đề án đổi mới mô hình phát triển, TS Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho biết, theo chương trình công tác năm 2026, Ban được giao chủ trì xây dựng đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Một số nội dung liên quan đến tăng trưởng kinh tế trước đây sẽ được tích hợp vào đề án này.
Theo TS Nguyễn Đức Hiển, trước hết cần làm rõ cách tiếp cận và nhận diện mô hình phát triển. Đây là khái niệm rộng, bao gồm không chỉ mô hình phát triển kinh tế (trong đó có mô hình tăng trưởng), mà còn bao trùm các lĩnh vực xã hội, quốc phòng, môi trường, đối ngoại và văn hóa. Các lĩnh vực này cấu thành các trụ cột của mô hình phát triển.
TS Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương.
Tuy nhiên, điều cốt lõi không nằm ở việc liệt kê các trụ cột, mà ở việc xác định rõ mục tiêu phát triển, triết lý phát triển, các động lực chủ đạo và cơ chế vận hành. Hiện tồn tại nhiều cách tiếp cận khác nhau, có thể chia thành 5, 6 hoặc 7 trụ cột, song yêu cầu đặt ra là phải thống nhất một cách tiếp cận tổng thể, đảm bảo tính bao quát, đồng thời làm rõ các yếu tố nền tảng, động lực, trung tâm và cơ chế vận hành của mô hình.
Một vấn đề quan trọng khác được đặt ra là sau khi xác định cấu trúc mô hình, cần phân định rõ vai trò của từng thành phần: đâu là “lõi” (gồm triết lý, mục tiêu, động lực), đâu là các trụ cột, và mối quan hệ giữa chúng. Đặc biệt, cần phân biệt rõ mô hình phát triển tổng thể với cơ chế vận hành như kinh tế thị trường. Kinh tế thị trường là nền tảng vận hành, nhưng không đồng nhất với toàn bộ mô hình phát triển.
Tại Diễn đàn, nhiều chuyên gia thống nhất rằng mô hình phát triển mới của Việt Nam cần được xây dựng trên một số trụ cột then chốt. Trước hết là thể chế phát triển hiện đại, tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và kinh doanh. Bên cạnh đó là nền tảng khoa học công nghệ tiên tiến và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động.
Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng được xác định là yếu tố quyết định, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức. Song song với đó là yêu cầu xây dựng hạ tầng số đồng bộ, dữ liệu số thống nhất, bảo đảm các tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống”. Đáng chú ý, nhiều ý kiến nhấn mạnh sự cần thiết phải sớm hình thành thị trường dữ liệu nhằm thúc đẩy phát triển ngành kinh tế dữ liệu.
Ngoài ra, việc lựa chọn và đầu tư cho các công nghệ chiến lược cần được thực hiện một cách có trọng tâm, gắn với định hướng phát triển các ngành, lĩnh vực sản xuất và công nghiệp ưu tiên của Việt Nam. Đây được xem là yếu tố then chốt để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, đồng thời bảo đảm tự chủ chiến lược về công nghệ.
Một trụ cột không thể thiếu là khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân. Các doanh nghiệp Việt Nam cần phát triển năng động, nâng cao năng lực thích ứng, đủ khả năng dẫn dắt và cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Cùng với đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, hoàn thiện chính sách và đầu tư tương xứng cho các lĩnh vực mới như công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, nhằm biến văn hóa - di sản thành nguồn lực mềm của quốc gia.
Các chuyên gia cũng tập trung làm rõ vai trò của thể chế kiến tạo trong việc khơi thông nguồn lực cho phát triển. Yêu cầu hoàn thiện môi trường pháp lý cho đổi mới sáng tạo, cho kinh tế dữ liệu và các mô hình kinh doanh mới được đặt ra cấp thiết. Đồng thời, cần có các chính sách thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực số, tăng cường liên kết giữa Nhà nước - viện nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp, qua đó nâng cao năng lực tiếp nhận và làm chủ công nghệ.
Mục tiêu cuối cùng là từng bước nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.
Các đại biểu tham dự Diễn đàn thống nhất nhận định, để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới, Việt Nam cần một cách tiếp cận mới trong xác lập mô hình phát triển quốc gia, bảo đảm tính xuyên suốt và đồng bộ. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được xác định là trụ cột cốt lõi.
Đồng thời, cần bảo đảm sự kết nối chặt chẽ giữa đổi mới thể chế, phát triển nguồn nhân lực, xây dựng kết cấu hạ tầng hiện đại, thúc đẩy liên kết vùng và phát huy vai trò của các chủ thể kinh tế, đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp. Việc đầu tư xứng tầm cho văn hóa di sản và bảo vệ môi trường sinh thái cũng là những yếu tố không thể tách rời trong mô hình phát triển bền vững.
Trao đổi bên lề Diễn đàn, PGS TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng mô hình tăng trưởng dựa vào nhân lực giá rẻ, vốn và tài nguyên đã dần đạt tới giới hạn. Trong bối cảnh mới, động lực tăng trưởng phải chuyển sang dựa vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, với trọng tâm là chuyển đổi số.
Ông dẫn chứng, chuyển đổi số đã và đang được ứng dụng rộng rãi trong đời sống, từ các hoạt động quản lý đến sinh hoạt thường ngày của người dân. Chẳng hạn, trong các hoạt động liên quan đến bầu cử, người dân có thể theo dõi, cập nhật thông tin từ xa; hay trong đời sống hàng ngày, thanh toán không tiền mặt đã trở nên phổ biến. Điều này cho thấy khả năng thích ứng nhanh của người dân với công nghệ mới.
Tuy nhiên, theo PGS TS Hoàng Văn Cường, để tận dụng hiệu quả chuyển đổi số, cần tiếp tục mở rộng phạm vi ứng dụng và hoàn thiện hệ sinh thái số. Nguồn lực phát triển cũng cần được phân bổ hợp lý. Đầu tư công nên tập trung vào phát triển hạ tầng số quốc gia và các nền tảng công nghệ cốt lõi. Khi hạ tầng được hoàn thiện, khu vực doanh nghiệp sẽ dựa trên đó để phát triển các dịch vụ và mô hình kinh doanh mới.
Một yêu cầu quan trọng khác là phải có chiến lược phân vai rõ ràng giữa Nhà nước và khu vực tư nhân. Nhà nước cần xác định những lĩnh vực cần đầu tư dẫn dắt, trong khi doanh nghiệp tư nhân tham gia mạnh mẽ vào các lĩnh vực có thể cạnh tranh và đổi mới.
PGS TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân trao đổi bên lề với phóng viên báo chí.
Tổng thể, các ý kiến cho thấy sự đồng thuận cao về yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển của Việt Nam trong giai đoạn tới. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về chính sách hay cơ cấu kinh tế, mà là một quá trình tái định hình toàn diện, từ tư duy phát triển, thiết kế thể chế đến cách thức vận hành nền kinh tế.
Trong tiến trình đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò trục dẫn dắt; con người là trung tâm; thể chế là nền tảng; doanh nghiệp là động lực; và văn hóa là sức mạnh mềm. Đây được xem là cấu trúc cốt lõi để Việt Nam bứt phá trong giai đoạn phát triển mới.
Minh Châu
