Mục tiêu tăng trưởng cao của nền kinh tế trong giai đoạn mới không chỉ đặt ra yêu cầu đối với khu vực tư nhân mà cả với kinh tế nhà nước. Nếu khu vực tư nhân được kỳ vọng tăng trưởng hai chữ số thì khu vực kinh tế nhà nước cũng phải chuyển mình mạnh mẽ để đóng vai trò dẫn dắt, kiến tạo và bảo đảm các điều kiện nền tảng cho tăng trưởng.
Chủ đạo trên cơ sở bình đẳng, chất lượng và dẫn dắt
Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị khẳng định kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời đặt ra yêu cầu vận hành theo nguyên tắc thị trường và bình đẳng với các thành phần kinh tế khác. Cách tiếp cận này cho thấy “KPI” của khu vực kinh tế nhà nước không còn được đo bằng quy mô hay phạm vi tham gia, mà bằng chất lượng dẫn dắt, hiệu quả sử dụng nguồn lực và khả năng tạo nền tảng phát triển cho toàn nền kinh tế.
Trong các chỉ đạo điều hành, Thủ tướng Chính phủ cũng nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu tối ưu hóa nguồn lực Nhà nước, kết hợp sức mạnh của kinh tế nhà nước và khu vực tư nhân, coi đây là một trong những bài học quan trọng rút ra từ thực tiễn phát triển. Điều này đồng nghĩa với việc kinh tế nhà nước cần tiên phong, chủ động kiến tạo không gian phát triển, đầu tư vào những lĩnh vực nền tảng và thúc đẩy các cơ chế hợp tác công - tư hiệu quả.
“KPI” của khu vực kinh tế nhà nước vì vậy có thể nhìn nhận qua các nhóm mục tiêu, quan điểm chỉ đạo được Nghị quyết 79 đặt ra, trong đó bao gồm phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; góp phần thúc đẩy tăng trưởng, giữ ổn định kinh tế vĩ mô và các cân đối lớn của nền kinh tế; tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược; nâng cao hiệu quả hoạt động và chuẩn mực quản trị của doanh nghiệp nhà nước để thực hiện vai trò tiên phong kiến tạo và dẫn dắt phát triển. Đây là những yếu tố có tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, năng lực cạnh tranh quốc gia và tốc độ tăng trưởng dài hạn.
Một số mục tiêu cụ thể đến năm 2030 đối với doanh nghiệp nhà nước theo Nghị quyết 79
- Phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1-3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.
- Xây dựng một số tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn, công nghệ hiện đại, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt các doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào một số chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu.
- 100% doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị hiện đại trên nền tảng số; 100% tập đoàn, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị OECD.
- Có ít nhất 3 ngân hàng thương mại nhà nước thuộc nhóm 100 ngân hàng lớn nhất châu Á về tổng tài sản.
- Phát triển 4 ngân hàng thương mại nhà nước đi đầu về công nghệ, năng lực quản trị; chủ lực, chủ đạo về quy mô, thị phần, khả năng điều tiết thị trường trong toàn hệ thống ngân hàng.
Một điểm nhấn quan trọng trong định hướng phát triển khu vực kinh tế nhà nước là sự chuyển dịch từ cách hiểu vai trò chủ đạo theo vị thế sang cách tiếp cận chủ đạo bằng chất lượng. Các chuyên gia cho rằng, kinh tế nhà nước cần dẫn dắt và mở đường trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc thị trường, cạnh tranh bình đẳng, qua đó bảo đảm hiệu quả hoạt động và nâng cao chất lượng phân bổ nguồn lực.
Luật sư Nguyễn Hồng Chung cũng cho rằng việc xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo không mâu thuẫn với nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng, bởi “chủ đạo” cần được hiểu là chức năng bảo đảm ổn định và dẫn dắt, thay vì mở rộng phạm vi tham gia vào các lĩnh vực thị trường đã vận hành hiệu quả. Theo ông, việc tập trung nguồn lực nhà nước vào các lĩnh vực chiến lược và thiết yếu sẽ vừa tạo nền tảng ổn định cho nền kinh tế, vừa mở rộng không gian phát triển cho khu vực tư nhân.
Danh mục lĩnh vực chiến lược vì vậy cần được xác định rõ ràng, đồng thời có cơ chế rút khỏi những lĩnh vực mà thị trường đã làm tốt, qua đó tránh tình trạng dàn trải nguồn lực và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn. Khi doanh nghiệp nhà nước vận hành theo cơ chế thị trường, minh bạch và chịu trách nhiệm giải trình, vai trò chủ đạo sẽ được thể hiện qua khả năng nâng chuẩn hoạt động của thị trường và giảm chi phí vốn cho nền kinh tế.
Cùng quan điểm, PGS.TS. Hoàng Văn Cường, ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng nhà điều hành phải phân định rõ sân chơi cho khu vực nhà nước và tư nhân. Một số lĩnh vực chủ chốt Nhà nước cần nắm giữ như quản lý hàng không, hàng hải liên quan chủ quyền an ninh. Nhưng với lĩnh vực khác, như năng lượng, tư nhân cũng có thể tham gia.
Theo TS. Bùi Quý Thuấn, Trưởng Ban Nghiên cứu, Liên chi hội Tài chính Khu Công nghiệp Việt Nam (VIPFA), Nghị quyết 79 đã đưa ra các giải pháp nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn làm hạn chế hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước. Trong đó, Nghị quyết nhấn mạnh việc chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại theo chuẩn mực quốc tế, tách bạch rõ chức năng sở hữu, chức năng quản lý nhà nước và nhiệm vụ chính trị. Đồng thời, Nghị quyết cũng đặt ra định hướng bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, phân biệt rạch ròi giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật, giúp giảm tâm lý sợ sai trong lãnh đạo doanh nghiệp.
“Những định hướng này vừa nhắm tới cải cách thể chế và minh bạch quản trị, vừa tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, giúp doanh nghiệp nhà nước hoạt động linh hoạt hơn, thu hút nhân tài, thúc đẩy đổi mới và tăng năng lực cạnh tranh quốc tế”, TS. Bùi Quý Thuấn nhận định.
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính, Trưởng Ban Chỉ đạo Quốc gia triển khai Nghị quyết số 79-NQ/TW, chủ trì Phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo ngày 1/2/2026 - Ảnh: VGP/Nhật Bắc
Nền tảng để hợp lực công - tư
Trong cấu trúc hợp lực công - tư, khu vực kinh tế nhà nước giữ vai trò tạo nền tảng thông qua đầu tư hạ tầng, thiết lập tiêu chuẩn và dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác. Luật sư Nguyễn Hồng Chung cho rằng, “dẫn dắt” ở đây thực chất không phải là “đứng trước” mà là “kéo cùng đi”. Theo chuyên gia này, khu vực kinh tế nhà nước có thể dẫn dắt thông qua các cơ chế như: triển khai dự án neo và nền tảng dùng chung, trong đó doanh nghiệp nhà nước triển khai các dự án hạ tầng, năng lượng, số hóa quy mô lớn nhưng thiết kế theo hướng mở để doanh nghiệp tư nhân tham gia chuỗi cung ứng; đóng vai trò “người đặt hàng công nghệ” để hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ nội địa; liên kết chuỗi giá trị, trong đó KPI của doanh nghiệp nhà nước không chỉ là lợi nhuận mà còn là tỷ lệ nội địa hóa, phát triển nhà cung ứng và nâng năng suất ngành; minh bạch và chuẩn quản trị để giúp “nâng chuẩn” thị trường, qua đó giảm chi phí vốn cho toàn nền kinh tế.
Trong chỉ đạo điều hành, Thủ tướng Chính phủ cũng nhấn mạnh yêu cầu khơi thông nguồn lực nhà nước để kích hoạt các nguồn lực xã hội, đồng thời thúc đẩy các hình thức hợp tác công – tư nhằm huy động tối đa nguồn lực cho phát triển. Cách tiếp cận này cho thấy vai trò của khu vực kinh tế nhà nước không dừng ở việc sử dụng nguồn lực nhà nước mà còn nằm ở khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa, thu hút nguồn lực tư nhân và quốc tế.
Một yếu tố nền tảng khác là phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Khi khu vực kinh tế nhà nước đóng vai trò đặt hàng công nghệ, đầu tư cho nghiên cứu cơ bản và hình thành các trung tâm đổi mới, doanh nghiệp tư nhân sẽ có điều kiện tiếp cận công nghệ, tham gia hệ sinh thái và phát triển sản phẩm mới. Điều này góp phần hình thành các cụm ngành và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.
Ở cấp bộ, ngành và địa phương, việc triển khai các nhiệm vụ cụ thể theo chức năng được giao có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả dẫn dắt của khu vực kinh tế nhà nước. Các nhiệm vụ như rà soát pháp luật liên quan hoạt động kinh doanh, cải cách thủ tục hành chính, phát triển thị trường trong nước, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng và điều hành chính sách tiền tệ linh hoạt đều góp phần tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động.
Những nhiệm vụ này cho thấy “KPI” của khu vực kinh tế nhà nước không chỉ nằm ở kết quả hoạt động nội tại mà còn ở chất lượng môi trường phát triển mà khu vực này tạo ra cho toàn nền kinh tế. Khi thể chế thông thoáng, hạ tầng đồng bộ và nguồn lực được khơi thông, khu vực tư nhân sẽ có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn, qua đó hình thành vòng tròn tăng trưởng tích cực.
Như vậy, vai trò của khu vực kinh tế nhà nước trong giai đoạn phát triển mới có thể được hiểu là kiến tạo nền tảng và nâng chuẩn hệ sinh thái phát triển. Khi khu vực kinh tế nhà nước đầu tư vào những lĩnh vực nền tảng, vận hành theo chuẩn mực cao và thúc đẩy hợp tác công - tư, khu vực tư nhân sẽ có điều kiện phát huy thế mạnh về đổi mới và mở rộng thị trường. Sự phối hợp giữa hai khu vực vì vậy trở thành điều kiện quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững của nền kinh tế.
Lê Đỗ
