Công nghiệp hỗ trợ (CNHT) không chỉ cung cấp nguyên liệu đầu vào cho nhiều ngành công nghiệp khác mà còn tạo ra giá trị gia tăng, nâng cao sức cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp chính. Dù còn nhiều thách thức, song CNHT sẽ đóng vai trò quan trọng đối với việc xây dựng nền kinh tế tự chủ với những giải pháp đồng bộ.
Điểm nghẽn vào chuỗi
CNHT giữ vai trò nền tảng trong phát triển công nghiệp chế biến chế tạo, là “xương sống” giúp nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tạo điều kiện để DN trong nước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, ngành CNHT Việt Nam đang đối diện nhiều thách thức nội tại.
Theo thống kê từ Vietnam Credit, 88% DN trong lĩnh vực này là doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) với quy mô lao động dưới 300 người. Điểm yếu cơ bản này ảnh hưởng tiêu cực đến năng lực sản xuất, áp dụng công nghệ và khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Công nghiệp hỗ trợ đang cần trợ lực sâu. Ảnh: Khắc Kiên
Khảo sát của Tổng cục Thống kê cho thấy, chỉ khoảng 20% DN đã đạt chứng nhận ISO 9000, 9% đạt ISO 14000, và chỉ có hơn 20% áp dụng công cụ quản trị như 5S, trong khi tỷ lệ áp dụng Lean, Six Sigma, TQM hoặc TPM chỉ ở mức 1 – 2%. Khả năng tiếp cận tài chính cũng là rào cản lớn, cũng như theo khảo sát thì 17 – 16,7% gặp vấn đề về kỹ năng số và nền tảng công nghệ.
Nhìn nhận vấn đề, ông Chu Việt Cường - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp - IDC (Bộ Công Thương) cho biết, dù số lượng DN CNHT trong nước tăng nhanh với gần 7.000 đơn vị nhưng phần lớn vẫn chỉ tham gia ở những công đoạn giản đơn, giá trị thấp. Chỉ khoảng 300 DN đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn như Samsung, Toyota, Honda; tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành mới đạt 30 - 40% và chưa đáp ứng kỳ vọng của Chính phủ,
Nguyên nhân cốt lõi, theo ông Chu Việt Cường nằm ở trình độ khoa học - công nghệ còn hạn chế, năng lực R&D yếu, mức độ tự động hóa thấp và khả năng làm chủ công nghệ lõi chưa cao. Bên cạnh đó, DN gặp khó khăn về vốn để đầu tư thiết bị hiện đại; thiếu nhân lực kỹ thuật chất lượng cao và còn lúng túng khi tiếp cận các tiêu chuẩn quốc tế, những yêu cầu bắt buộc nếu muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tại Hà Nội, nơi quy tụ khoảng 1.000 DN CNHT, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Hà Nội (HANSIBA) Nguyễn Vân thẳng thắn, dù đã có khoảng 35% DN đạt tiêu chuẩn quốc tế nhưng phần lớn vẫn là DN nhỏ và vừa, hạn chế về quản trị, công nghệ và nhân lực. "Nếu không đổi mới sáng tạo và đầu tư công nghệ, DN sẽ rất khó chen chân vào chuỗi giá trị của các tập đoàn FDI" - ông Nguyễn Vân nhấn mạnh.
Tìm hướng đi nâng cao năng suất
Ông Nguyễn Vân đưa ra ý kiến, Hà Nội cần tiếp tục mở rộng các chương trình kết nối DN với các nhà đầu tư FDI, đào tạo nhân lực theo nhu cầu thực tế, giảm bớt thủ tục hành chính trong đầu tư - xây dựng và phát triển các mô hình Techno-Park gắn với công nghệ cao.
Đây sẽ là hạ tầng quan trọng để DN CNHT rút ngắn khoảng cách công nghệ với các tập đoàn lớn. Song song, thành phố đẩy mạnh hợp tác quốc tế, hỗ trợ DN tiếp cận công nghệ tiên tiến, tham quan học hỏi ở nước ngoài và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đáng chú ý, Hà Nội đang mở rộng hợp tác với Tập đoàn ABE (Pháp), Hiệp hội Công nghiệp Kobe (Nhật Bản) và Tập đoàn N&G, nhằm hỗ trợ DN Việt tham gia chuỗi cung ứng của Boeing, Airbus, góp phần khẳng định vị thế đầu tàu CNHT của Thủ đô.
Nhiều doanh nghiệp công nghiệp cần các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ có khả năng đưa ra các sản phẩm vào dây chuyền đáp ứng theo chuỗi. Ảnh: Khắc Kiên
Khoảng thời gian 2025 - 2030 là then chốt để DN CNHT Việt Nam chuyển mình theo ba yếu tố: chất lượng – năng suất – chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đó là nhấn mạnh của ông Nguyễn Lê Quang Vinh, Chuyên gia Tư vấn Cải tiến Năng Suất và Chất lượng, Chuyên gia cao cấp tư vấn giải pháp Chuyển đổi số tổng thể – Công ty TNHH Think Next.
Để nâng cao năng suất, vươn lên bứt phá dẫn đầu, ông chia sẻ DN sản xuất cần giải quyết 4 bài toán quan trọng. Thứ nhất, DN phải tiêu chuẩn hóa quy trình vận hành và tối ưu việc lập kế hoạch sản xuất. Thứ hai, DN luôn tư duy nâng cao chất lượng sản phẩm, quản lý chất lượng từ đầu đến cuối.
Thứ ba, DN luôn tư duy tinh gọn bằng cách cắt giảm 8 yếu tố (DOWNTIME) gây lãng phí sản xuất, đơn cử về dư thừa, tồn kho quá nhiều, không mang lại giá trị... Thứ tư, DN cần theo dõi sản xuất trong thời gian thực (realtime) để quản lý từng công đoạn sản xuất, theo sát tiến độ sản xuất và có cái nhìn rõ nét về bức tranh tổng thể hoạt động của nhà máy để đưa ra phương án điều chỉnh hiệu quả một cách kịp thời.
Từ nay đến 2030, các lĩnh vực điện tử, ô tô, cơ khí chính xác và bán dẫn sẽ là những trụ cột phát triển chính. Việt Nam được kỳ vọng trở thành trung tâm đóng gói và thử nghiệm chip trong khu vực, với mục tiêu chiếm 8 – 9% thị phần toàn cầu vào năm 2032, so với mức 1% năm 2022. Cùng với đó, ngành sản xuất ô tô trong nước dự kiến tăng mạnh khi tỷ lệ nội địa hóa được đẩy lên 40% đối với xe cá nhân và 45% đối với xe tải, xe khách.
Trong ngành dệt may – da giày, sự kết hợp giữa sản xuất truyền thống và ứng dụng công nghệ số (truy xuất nguồn gốc, quản trị chuỗi cung ứng thông minh) sẽ giúp nâng cao giá trị và tính bền vững...
Chính phủ cũng xác định chiến lược phát triển CNHT gắn với chuyển đổi số, tự động hóa và tiêu chuẩn xanh. Điều này đòi hỏi DN phải đầu tư mạnh hơn vào R&D, áp dụng hệ thống quản lý chất lượng quốc tế, đáp ứng yêu cầu khắt khe về giảm phát thải carbon, sử dụng năng lượng tái tạo và tuân thủ tiêu chuẩn ESG.
Các chuyên gia nhận định, xu hướng phát triển tương lai của CNHT Việt Nam hướng đến ba trụ cột chính: Nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tự chủ công nghiệp; Ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu; Phát triển theo hướng xanh, bền vững, gắn kết chặt chẽ với yêu cầu của các thị trường xuất khẩu chủ lực.
Ở góc độ doanh nghiệp, Giám đốc phát triển thị trường quốc tế Công ty Smart Việt Nam Cao Văn Hùng cho rằng, gia tăng hàm lượng công nghệ là "lối thoát duy nhất" để DN Việt vượt khỏi vòng luẩn quẩn gia công giá rẻ; theo ông Hùng, muốn đáp ứng yêu cầu khắt khe của khách hàng quốc tế, DN phải đầu tư chiều sâu vào máy móc hiện đại, chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất và xây dựng văn hóa chất lượng trong từng nhân sự. Những DN không đầu tư công nghệ sẽ khó nâng cấp từ nhà cung cấp cấp 3 - 4 lên cấp 1 - 2, đồng nghĩa mất cơ hội nắm bắt giá trị gia tăng cao hơn.
Để tháo gỡ các điểm nghẽn công nghệ và tạo điều kiện cho DN CNHT bước lên nấc thang giá trị cao hơn, Giám đốc IDC Chu Việt Cường cho rằng giai đoạn tới cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp, đặc biệt là cụ thể hóa các chính sách trong Nghị định số 205/2025/NĐ-CP của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 111/2015/NĐ-CP về phát triển CNHT.
"Để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần coi DN là trung tâm, tập trung hỗ trợ thực chất về thuế, tín dụng, đất đai và đào tạo nhân lực; đồng thời tăng cường truyền thông chính sách để DN nắm bắt kịp thời" - vị này nhấn mạnh.
Khắc Kiên
