Tập trung nguồn lực hình thành những doanh nghiệp dẫn dắt các lĩnh vực chiến lược.
Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang nỗ lực chuyển mình theo hướng tinh gọn và hiệu quả, thị trường tài chính đang chứng kiến một cuộc chuyển đổi lớn khi hàng loạt doanh nghiệp nhà nước gấp rút thoái vốn.
Tinh gọn và thực chất
Áp lực hoàn thành các chỉ tiêu tái cơ cấu, cùng với việc một loạt nghị định mới sẽ điều chỉnh lại những quy định về thoái vốn từ năm 2026, buộc các cơ quan đại diện vốn như Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN), Tổng Công ty Xi măng Việt Nam (Vicem), Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT) và Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) phải đẩy nhanh tiến độ bán vốn góp tại 74 doanh nghiệp...
Đây là cuộc đua hoàn thành kế hoạch sắp xếp vốn giai đoạn 2021-2025. Chẳng hạn, PVN đang hoàn tất các thủ tục cuối cùng để thoái toàn bộ 35% vốn tại PVI thông qua phương thức đấu giá trọn lô. Lô cổ phiếu này có giá trị thị trường tạm tính khoảng hơn 7.100 tỉ đồng. Ông Nguyễn Tuấn Tú, Tổng Giám đốc PVI, cho biết lộ trình thoái vốn được đề xuất thực hiện theo hình thức đấu giá công khai trọn lô, thời điểm triển khai dự kiến vào cuối năm nay hoặc tháng 1/2026. Song song với việc PVN thoái vốn, PVI cũng đang xúc tiến tìm kiếm đối tác chiến lược cho công ty con là Tổng Công ty Bảo hiểm PVI (Hanoi Re - HDI)...
Trong ngắn hạn, các thương vụ thoái vốn này tạo ra câu chuyện mới cho thị trường chứng khoán và thu hút dòng tiền. Về dài hạn, doanh nghiệp có vốn nhà nước đang đứng trước sức ép phải sắp xếp, cơ cấu lại theo hướng thực chất và hiệu quả hơn. Mục tiêu là tinh gọn số lượng, tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực then chốt, thiết yếu và có khả năng dẫn dắt phát triển kinh tế - xã hội.
Theo Bộ Tài chính, hiệu suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) của doanh nghiệp nhà nước đã tăng lên 13% trong năm 2024, mức cao nhất trong các khu vực doanh nghiệp; hiệu suất sinh lời trên tài sản (ROA) đạt 6%, cao hơn cả khu vực tư nhân và FDI.
Dù vậy, nhiều năm qua, hiệu quả hoạt động của khối doanh nghiệp nhà nước được nhận định là vẫn chưa tương xứng với quy mô và nguồn lực nắm giữ. “Nhiều doanh nghiệp nhà nước vẫn hoạt động theo mô hình khép kín, chưa tạo được liên kết và hiệu ứng lan tỏa cho khu vực tư nhân. Vai trò dẫn dắt còn hạn chế, đặc biệt trong chuỗi sản xuất và chuỗi giá trị”, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục Trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp, Bộ Tài chính, cho biết.
Bên cạnh đó là những vấn đề kéo dài về phân cấp, thủ tục đầu tư, cơ chế vốn, chậm đổi mới quản trị theo chuẩn mực quốc tế, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn trì trệ, làm giảm tính cạnh tranh của khu vực quan trọng này.
Trong các mục tiêu phát triển giai đoạn 2025-2030, doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng là lực lượng dẫn dắt các lĩnh vực chiến lược như chuyển đổi số, hạ tầng dữ liệu, công nghệ cao, năng lượng sạch, kinh tế xanh.
Vì thế, hoạt động thoái vốn hàng loạt chỉ là một nửa của nỗ lực tái cơ cấu hoạt động đầu tư vốn nhà nước. Nửa còn lại là việc định hình lại cơ quan quản lý vốn nhà nước để hoạt động hiệu quả hơn, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và ổn định kinh tế vĩ mô trong giai đoạn mới.
Mô hình “Temasek Việt Nam”
Mới đây, đã có ý kiến về việc phát triển SCIC thành một quỹ đầu tư chính phủ hoạt động chuyên nghiệp như mô hình Temasek (Singapore). Trên thế giới, tính đến năm 2025, tổng tài sản được quản lý của các quỹ đầu tư quốc gia (SWF) đã vượt 12.000 tỉ USD, tăng gấp 4 lần chỉ sau một thập kỷ. Các quỹ này đang giữ vai trò trọng yếu trong hệ thống tài chính toàn cầu và có khả năng bơm vốn, mua tài sản cũng như hỗ trợ doanh nghiệp trọng yếu trong thời kỳ khủng hoảng. Mô hình vận hành chính bao gồm quản lý quỹ do chính phủ quản lý và mô hình công ty đầu tư do quỹ sở hữu, đầu tư vào doanh nghiệp như Temasek và Khazanah (Malaysia).
Vận hành theo các mô hình này buộc các doanh nghiệp nhà nước phải áp dụng chuẩn mực quốc tế, nâng cao tính minh bạch để cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường toàn cầu. Tập trung nguồn vốn khổng lồ vào các ngành tạo lợi thế quốc gia thay vì dàn trải, dẫn dắt đổi mới và tạo ra các “nhà vô địch quốc gia”. Mô hình này cũng tạo niềm tin tuyệt đối cho các đối tác, nhà đầu tư nước ngoài, thúc đẩy quan hệ hợp tác kinh tế quốc tế.
Ông Đinh Việt Tùng, Phó Tổng Giám đốc SCIC, cho biết mục tiêu của việc chuyển đổi là tập trung tái cơ cấu vốn nhà nước, đầu tư vào các doanh nghiệp lớn có ảnh hưởng lan tỏa, cùng các ngành công nghệ, đổi mới sáng tạo, năng lượng và hạ tầng. Từ đó, SCIC sẽ thúc đẩy đầu tư nước ngoài, hỗ trợ doanh nghiệp M&A, tiếp cận công nghệ lõi và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Để thực hiện mục tiêu này, SCIC đã kiến nghị một số giải pháp chiến lược: cho phép giữ lại lợi nhuận để đầu tư và tăng vốn điều lệ, có thêm chức năng xử lý tài sản xấu và mua bán nợ; hoàn thiện khung pháp lý, tối ưu tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực, bao gồm việc trao quyền xây dựng cơ chế lương, thưởng cạnh tranh để thu hút chuyên gia độc lập có năng lực quản trị cao.
Năm 2026 sẽ tiếp tục chứng kiến các thương vụ thoái vốn, nhưng áp lực từ khung pháp lý mới và yêu cầu về định giá chính xác có thể là một rào cản. Tuy nhiên, nếu thành công trong việc chuyển đổi SCIC sang mô hình SWF chuyên nghiệp, Việt Nam sẽ sở hữu một “quả đấm thép tài chính” mạnh mẽ, sẵn sàng dẫn dắt và định hình lại bản đồ vốn đầu tư quốc gia.
