Chủ Nghĩa Tư Bản Đang Dần Đi Đến Hồi Kết

Trỗi dậy từ những đ&#244; thị thương mại H&#224; Lan thế kỷ 17 v&#224; x&#225;c lập vị thế thống trị to&#224;n cầu sau C&#225;ch mạng C&#244;ng nghiệp tại Anh thế kỷ 18, chủ nghĩa tư bản đ&#227; t&#225;i định nghĩa lại d&#242;ng chảy của văn minh nh&#226;n loại. Thay v&#236; vận h&#224;nh bằng quyền lực th&#244; sơ, n&#243; chuyển động như một cỗ m&#225;y cơ kh&#237; tinh vi v&#224; ch&#237;nh x&#225;c. Hệ thống n&#224;y tồn tại nhờ hai b&#225;nh răng then chốt ăn khớp tuyệt đối với nhau: gi&#225; trị thặng dư từ sức lao động v&#224; sự duy tr&#236; trạng th&#225;i khan hiếm. Chỉ cần một b&#225;nh răng trượt nhịp, cỗ m&#225;y lập tức khựng lại.

B&#225;nh răng thứ nhất l&#224; sức lao động v&#224; gi&#225; trị thặng dư. Trong chủ nghĩa tư bản, sức lao động con người trở th&#224;nh một loại h&#224;ng h&#243;a đặc biệt, h&#224;ng h&#243;a duy nhất c&#243; khả năng tạo ra gi&#225; trị lớn hơn ch&#237;nh gi&#225; trị của n&#243;. Nh&#224; tư bản bỏ vốn mua thời gian lao động, trả lương đủ để người lao động t&#225;i tạo sức lực, ăn ở, sinh tồn. Nhưng gi&#225; trị thực m&#224; người lao động tạo ra lu&#244;n vượt xa mức lương ấy. Phần ch&#234;nh lệch đ&#243; ch&#237;nh l&#224; gi&#225; trị thặng dư, kh&#244;ng c&#243; thặng dư, doanh nghiệp chết. V&#236; thế logic tư bản buộc phải tối ưu h&#243;a b&#225;nh răng n&#224;y bằng mọi gi&#225;. Con người bị cuốn v&#224;o v&#242;ng xo&#225;y &#233;p gi&#225; trị ng&#224;y c&#224;ng d&#224;y hơn tr&#234;n mỗi gi&#226;y lao động. C&#244;ng cụ được cải tiến, quản trị được siết chặt, thời gian lao động cần thiết bị r&#250;t ngắn, trong khi thời gian tạo thặng dư ng&#224;y một k&#233;o d&#224;i.

B&#225;nh răng thứ hai l&#224; sự khan hiếm, điều kiện ti&#234;n quyết để gi&#225; trị trao đổi tồn tại. Gi&#225; trị h&#224;ng h&#243;a kh&#244;ng chỉ nằm ở c&#244;ng dụng, m&#224; ở độ kh&#243; để sở hữu. Thứ g&#236; kh&#244;ng khan hiếm th&#236; kh&#244;ng c&#243; gi&#225;. Kh&#244;ng kh&#237; v&#244; c&#249;ng hữu &#237;ch, nhưng kh&#244;ng mang gi&#225; trị trao đổi v&#236; dư thừa. Chủ nghĩa tư bản chỉ vận h&#224;nh được khi h&#224;ng h&#243;a v&#224; dịch vụ lu&#244;n ở trạng th&#225;i vừa đủ thiếu. Khi c&#244;ng nghệ l&#224;m năng suất tăng vọt, hệ thống kh&#244;ng d&#249;ng n&#243; để tạo dư thừa miễn ph&#237; cho x&#227; hội, m&#224; t&#225;i tạo khan hiếm bằng sở hữu tr&#237; tuệ, bằng s&#225;ng chế, bằng marketing k&#237;ch th&#237;ch nhu cầu ảo. Khan hiếm l&#224; nền tảng để định gi&#225;, tạo nợ, v&#224; buộc con người phải tham gia thị trường lao động. Nếu h&#224;ng h&#243;a dư thừa đến mức kh&#244;ng thể định gi&#225;, to&#224;n bộ cấu tr&#250;c tiền tệ v&#224; t&#237;n dụng sẽ tan r&#227;.

Trong ba thế kỷ, chủ nghĩa tư bản kh&#244;ng ngừng ho&#224;n hảo h&#243;a hai b&#225;nh răng n&#224;y trong một cuộc chạy đua sinh tử. &#193;p lực cạnh tranh giữa quốc gia v&#224; tập đo&#224;n đẩy họ v&#224;o thế kh&#244;ng l&#249;i, buộc phải &#233;p chi ph&#237; lao động xuống đ&#225;y bằng c&#225;ch thay thế con người bằng m&#225;y m&#243;c nhanh nhất c&#243; thể. Mục ti&#234;u cuối c&#249;ng l&#224; chi ph&#237; nh&#226;n c&#244;ng tiến về kh&#244;ng, bi&#234;n lợi nhuận tiến về tuyệt đối, trong khi sản lượng được đẩy l&#234;n đỉnh để chiếm lĩnh thị phần.

Trong cơn say tối ưu lợi nhuận, chủ nghĩa tư bản v&#244; t&#236;nh tạo ra một thực thể lao động kh&#244;ng mang khiếm khuyết của con người. AI v&#224; robot kh&#244;ng phải tai nạn khoa học, ch&#250;ng l&#224; kết quả tất yếu của h&#224;ng thế kỷ t&#237;ch lũy vốn v&#224; cạnh tranh khốc liệt. Để thắng cuộc đua bi&#234;n lợi nhuận, c&#225;c tập đo&#224;n dồn mọi nguồn lực, bộ n&#227;o tinh hoa nhất v&#224; những cụm m&#225;y t&#237;nh khổng lồ để nu&#244;i dưỡng “si&#234;u lao động”.

AI v&#224; robot hiện thực h&#243;a giấc mơ xa xỉ nhất của giới tư bản kể từ thời Adam Smith. Người lao động mới kh&#244;ng đ&#242;i tăng lương, kh&#244;ng c&#244;ng đo&#224;n, kh&#244;ng mệt mỏi, kh&#244;ng đ&#236;nh c&#244;ng. Trước đ&#226;y, nh&#224; tư bản buộc phải c&#226;n bằng giữa b&#243;c lột thặng dư v&#224; duy tr&#236; ph&#250;c lợi để tr&#225;nh b&#249;ng nổ x&#227; hội. Giờ th&#236; r&#224;o cản ấy bị x&#243;a sổ. Robot vận h&#224;nh 24/7 trong b&#243;ng tối, kh&#244;ng cần điều h&#242;a, kh&#244;ng bảo hiểm y tế, năng suất cao gấp h&#224;ng ngh&#236;n lần c&#244;ng nh&#226;n l&#224;nh nghề nhất.

Điểm đ&#225;ng sợ nhất nằm ở khả năng tự cải tiến. Con người mất h&#224;ng triệu năm tiến h&#243;a, AI chỉ cần v&#224;i gi&#226;y để tối ưu m&#227; nguồn. Đ&#226;y l&#224; một v&#242;ng lặp v&#244; hạn: AI tạo ra AI giỏi hơn, robot thiết kế robot tinh vi hơn. Chủ nghĩa tư bản cung cấp bệ ph&#243;ng ho&#224;n hảo bằng vốn khổng lồ v&#224; hạ tầng dữ liệu, với mục ti&#234;u ban đầu l&#224; t&#237;ch lũy nhanh hơn v&#224; chiếm lĩnh thị trường triệt để hơn.

Sự xuất hiện của AI kh&#244;ng đơn thuần l&#224; n&#226;ng cấp c&#244;ng nghệ, m&#224; l&#224; một đứt g&#227;y h&#236;nh th&#225;i. Chiếc vỏ chủ nghĩa tư bản, được thiết kế cho lao động con người v&#224; khan hiếm tương đối, trở n&#234;n qu&#225; chật trước năng suất gần như v&#244; hạn của AI. Sự lệch pha n&#224;y tạo ra m&#226;u thuẫn tự hủy, kh&#244;ng ch&#237;nh s&#225;ch tiền tệ hay t&#224;i kh&#243;a n&#224;o c&#243; thể v&#225; lại.

M&#226;u thuẫn r&#245; nhất l&#224; nghịch l&#253; ti&#234;u d&#249;ng, sự sụp đổ của tổng cầu. Chủ nghĩa tư bản vận h&#224;nh theo một v&#242;ng tr&#242;n kh&#233;p k&#237;n: doanh nghiệp trả lương cho lao động, lao động d&#249;ng lương mua sản phẩm. Khi AI v&#224; robot thay thế con người tr&#234;n diện rộng để tối ưu chi ph&#237;, d&#242;ng tiền chảy về hộ gia đ&#236;nh bị cắt đứt. Họ sa thải nh&#226;n vi&#234;n để cứu bi&#234;n lợi nhuận, nhưng đồng thời b&#243;p nghẹt ch&#237;nh tập kh&#225;ch h&#224;ng duy nhất nu&#244;i sống m&#236;nh. Robot c&#243; thể sản xuất h&#224;ng tỷ m&#243;n đồ, nhưng robot kh&#244;ng mua sắm, kh&#244;ng vay mua nh&#224;, kh&#244;ng đi du lịch. Việc thay thế con người bằng m&#225;y m&#243;c tạo ra một nền kinh tế hồn ma: h&#224;ng h&#243;a ngập tr&#224;n, nhưng kh&#244;ng ai c&#243; tiền chạm v&#224;o.

Cột trụ thứ hai, khan hiếm, cũng bắt đầu sụp đổ. AI v&#224; tự động h&#243;a đẩy chi ph&#237; bi&#234;n của mỗi đơn vị sản phẩm về gần kh&#244;ng. Trong thế giới cũ, b&#225;n một chiếc xe đ&#242;i hỏi sắt th&#233;p, logistics v&#224; h&#224;ng ngh&#236;n giờ c&#244;ng. Trong thế giới mới, AI tự khai th&#225;c t&#224;i nguy&#234;n, tự vận h&#224;nh nh&#224; m&#225;y, tự vận chuyển, sản phẩm dư thừa như kh&#244;ng kh&#237;. Quy luật nghiệt ng&#227; lộ diện: thứ g&#236; kh&#244;ng khan hiếm th&#236; kh&#244;ng c&#243; gi&#225; trị trao đổi. Nếu mọi thứ được tạo ra gần như miễn ph&#237;, kh&#225;i niệm gi&#225; cả v&#224; lợi nhuận bốc hơi. Kh&#244;ng thể duy tr&#236; kinh tế tư bản bằng c&#225;ch b&#225;n thứ m&#224; ai cũng c&#243; thể sở hữu chỉ bằng một c&#226;u lệnh AI.

Sự lung lay của kh&#225;i niệm vốn cũng l&#224; một trong những biến đổi s&#226;u sắc nhất m&#224; AI mang lại. Suốt ba trăm năm, vốn được hiểu theo c&#225;ch rất trực quan: t&#224;i sản hữu h&#236;nh v&#224; t&#224;i ch&#237;nh tạo ra quyền lực kinh tế. Tiền mặt, đất đai, nh&#224; xưởng, m&#225;y m&#243;c. Ai sở hữu ch&#250;ng th&#236; kiểm so&#225;t được sản xuất v&#224; d&#242;ng lợi nhuận. Nh&#224; tư bản t&#237;ch lũy vốn qua thời gian d&#224;i, r&#243;t h&#224;ng tỷ đ&#244; la x&#226;y dựng nh&#224; m&#225;y, thu&#234; lao động, rồi khai th&#225;c gi&#225; trị thặng dư để mở rộng đế chế. Quyền lực nằm ở chỗ nắm giữ những thứ vật chất khan hiếm, kh&#243; sao ch&#233;p, đ&#242;i hỏi thời gian v&#224; chi ph&#237; khổng lồ để h&#236;nh th&#224;nh.

Nhưng bước sang kỷ nguy&#234;n AI tự cải tiến, cấu tr&#250;c đ&#243; bắt đầu mất chỗ đứng. Vốn t&#224;i ch&#237;nh v&#224; t&#224;i sản hữu h&#236;nh truyền thống bị đẩy l&#249;i bởi một dạng vốn mới: vốn tr&#237; tuệ v&#224; năng lực t&#237;nh to&#225;n. H&#227;y tưởng tượng: Bạn vừa ho&#224;n th&#224;nh một nh&#224; m&#225;y hiện đại nhất sau nhiều năm t&#237;ch lũy, nhưng chỉ sau một đ&#234;m, AI đ&#227; tự tối ưu h&#243;a một thuật to&#225;n mới, tạo ra những sản phẩm vượt trội với một d&#226;y chuyền sản xuất gọn nhẹ, hiệu quả gấp trăm lần. Ngay lập tức, nh&#224; m&#225;y đồ sộ của bạn kh&#244;ng c&#242;n khả năng cạnh tranh, kh&#244;ng c&#242;n tạo ra thặng dư, v&#224; từ một t&#224;i sản tỷ đ&#244;, n&#243; bỗng chốc biến th&#224;nh một đống sắt vụn chiếm chỗ. Trong khoảnh khắc đ&#243;, định nghĩa về Vốn theo kiểu truyền thống ch&#237;nh thức sụp đổ.

Khi tr&#237; tuệ m&#225;y trở n&#234;n phổ biến v&#224; c&#243; khả năng tự nh&#226;n bản, quyền lực của những kẻ nắm tiền ng&#226;n h&#224;ng hay t&#224;i sản hữu h&#236;nh dần bị x&#243;i m&#242;n. Thay v&#224;o đ&#243;, quyền lực chuyển sang tay những kẻ kiểm so&#225;t thuật to&#225;n v&#224; năng lượng. Vốn kh&#244;ng c&#242;n l&#224; con số trong t&#224;i khoản hay những khu c&#244;ng nghiệp b&#234; t&#244;ng, m&#224; l&#224; khả năng tiếp cận d&#242;ng dữ liệu khổng lồ để huấn luyện AI, c&#249;ng nguồn năng lượng ổn định để duy tr&#236; hệ thống vận h&#224;nh 24/7. Năng lực t&#237;nh to&#225;n, từ GPU đến c&#225;c trung t&#226;m dữ liệu, v&#224; năng lượng trở th&#224;nh t&#224;i nguy&#234;n cốt l&#245;i, tương tự vai tr&#242; đất đai trong thời phong kiến.

Khi khung cũ của chủ nghĩa tư bản kh&#244;ng c&#242;n chứa nổi sức sản xuất khổng lồ v&#224; tốc độ phi m&#227; của AI, x&#227; hội buộc phải chuyển sang m&#244; h&#236;nh mới. Lịch sử cho thấy, mọi cuộc chuyển giao h&#236;nh th&#225;i đều đầy chấn động. Ch&#250;ng ta đang bước v&#224;o giai đoạn hỗn mang, nơi c&#225;i cũ chết dần nhưng c&#225;i mới chưa kịp định h&#236;nh. Hệ thống t&#224;i ch&#237;nh to&#224;n cầu sẽ l&#224; nơi hứng chịu c&#250; sốc đầu ti&#234;n. Kinh tế tư bản hiện đại được x&#226;y tr&#234;n niềm tin, tr&#234;n nợ v&#224; lời hứa tăng trưởng vĩnh cửu. Nhưng l&#224;m sao tăng trưởng dựa tr&#234;n nợ khi nền tảng tạo ra gi&#225; trị để trả nợ đang bị triệt ti&#234;u?

Nh&#236;n lại lịch sử nh&#226;n loại, một quy luật lạnh l&#249;ng hiện r&#245;: năng suất c&#224;ng cao, tuổi thọ h&#236;nh th&#225;i x&#227; hội c&#224;ng ngắn. Chủ nghĩa tư bản kh&#244;ng phải điểm kết của lịch sử như nhiều người lầm tưởng, n&#243; chỉ l&#224; một mắt x&#237;ch trong chuỗi tiến h&#243;a tăng tốc của lo&#224;i người. C&#244;ng x&#227; nguy&#234;n thủy với năng suất thấp tồn tại h&#224;ng chục ngh&#236;n năm. Chế độ chiếm hữu n&#244; lệ k&#233;o d&#224;i v&#224;i ngh&#236;n năm. Phong kiến tồn tại hơn một thi&#234;n ni&#234;n kỷ. Chủ nghĩa tư bản, d&#249; huy ho&#224;ng, cũng chỉ sống khoảng ba trăm năm kể từ C&#225;ch mạng C&#244;ng nghiệp thế kỷ mười t&#225;m, v&#224; nay đ&#227; gần chạm tới giới hạn cuối.



Chủ Nghĩa Tư Bản Đang Dần Đi Đến Hồi Kết

Trỗi dậy từ những đô thị thương mại Hà Lan thế kỷ 17 và xác lập vị thế thống trị toàn cầu sau Cách mạng Công nghiệp tại Anh thế kỷ 18, chủ nghĩa tư bản đã tái định nghĩa lại dòng chảy của văn minh nhân loại. Thay vì vận hành bằng quyền lực thô sơ, nó chuyển động như một cỗ máy cơ khí tinh vi và chính xác. Hệ thống này tồn tại nhờ hai bánh răng then chốt ăn khớp tuyệt đối với nhau: giá trị thặng dư từ sức lao động và sự duy trì trạng thái khan hiếm. Chỉ cần một bánh răng trượt nhịp, cỗ máy lập tức khựng lại.

Bánh răng thứ nhất là sức lao động và giá trị thặng dư. Trong chủ nghĩa tư bản, sức lao động con người trở thành một loại hàng hóa đặc biệt, hàng hóa duy nhất có khả năng tạo ra giá trị lớn hơn chính giá trị của nó. Nhà tư bản bỏ vốn mua thời gian lao động, trả lương đủ để người lao động tái tạo sức lực, ăn ở, sinh tồn. Nhưng giá trị thực mà người lao động tạo ra luôn vượt xa mức lương ấy. Phần chênh lệch đó chính là giá trị thặng dư, không có thặng dư, doanh nghiệp chết. Vì thế logic tư bản buộc phải tối ưu hóa bánh răng này bằng mọi giá. Con người bị cuốn vào vòng xoáy ép giá trị ngày càng dày hơn trên mỗi giây lao động. Công cụ được cải tiến, quản trị được siết chặt, thời gian lao động cần thiết bị rút ngắn, trong khi thời gian tạo thặng dư ngày một kéo dài.

Bánh răng thứ hai là sự khan hiếm, điều kiện tiên quyết để giá trị trao đổi tồn tại. Giá trị hàng hóa không chỉ nằm ở công dụng, mà ở độ khó để sở hữu. Thứ gì không khan hiếm thì không có giá. Không khí vô cùng hữu ích, nhưng không mang giá trị trao đổi vì dư thừa. Chủ nghĩa tư bản chỉ vận hành được khi hàng hóa và dịch vụ luôn ở trạng thái vừa đủ thiếu. Khi công nghệ làm năng suất tăng vọt, hệ thống không dùng nó để tạo dư thừa miễn phí cho xã hội, mà tái tạo khan hiếm bằng sở hữu trí tuệ, bằng sáng chế, bằng marketing kích thích nhu cầu ảo. Khan hiếm là nền tảng để định giá, tạo nợ, và buộc con người phải tham gia thị trường lao động. Nếu hàng hóa dư thừa đến mức không thể định giá, toàn bộ cấu trúc tiền tệ và tín dụng sẽ tan rã.

Trong ba thế kỷ, chủ nghĩa tư bản không ngừng hoàn hảo hóa hai bánh răng này trong một cuộc chạy đua sinh tử. Áp lực cạnh tranh giữa quốc gia và tập đoàn đẩy họ vào thế không lùi, buộc phải ép chi phí lao động xuống đáy bằng cách thay thế con người bằng máy móc nhanh nhất có thể. Mục tiêu cuối cùng là chi phí nhân công tiến về không, biên lợi nhuận tiến về tuyệt đối, trong khi sản lượng được đẩy lên đỉnh để chiếm lĩnh thị phần.

Trong cơn say tối ưu lợi nhuận, chủ nghĩa tư bản vô tình tạo ra một thực thể lao động không mang khiếm khuyết của con người. AI và robot không phải tai nạn khoa học, chúng là kết quả tất yếu của hàng thế kỷ tích lũy vốn và cạnh tranh khốc liệt. Để thắng cuộc đua biên lợi nhuận, các tập đoàn dồn mọi nguồn lực, bộ não tinh hoa nhất và những cụm máy tính khổng lồ để nuôi dưỡng “siêu lao động”.

AI và robot hiện thực hóa giấc mơ xa xỉ nhất của giới tư bản kể từ thời Adam Smith. Người lao động mới không đòi tăng lương, không công đoàn, không mệt mỏi, không đình công. Trước đây, nhà tư bản buộc phải cân bằng giữa bóc lột thặng dư và duy trì phúc lợi để tránh bùng nổ xã hội. Giờ thì rào cản ấy bị xóa sổ. Robot vận hành 24/7 trong bóng tối, không cần điều hòa, không bảo hiểm y tế, năng suất cao gấp hàng nghìn lần công nhân lành nghề nhất.

Điểm đáng sợ nhất nằm ở khả năng tự cải tiến. Con người mất hàng triệu năm tiến hóa, AI chỉ cần vài giây để tối ưu mã nguồn. Đây là một vòng lặp vô hạn: AI tạo ra AI giỏi hơn, robot thiết kế robot tinh vi hơn. Chủ nghĩa tư bản cung cấp bệ phóng hoàn hảo bằng vốn khổng lồ và hạ tầng dữ liệu, với mục tiêu ban đầu là tích lũy nhanh hơn và chiếm lĩnh thị trường triệt để hơn.

Sự xuất hiện của AI không đơn thuần là nâng cấp công nghệ, mà là một đứt gãy hình thái. Chiếc vỏ chủ nghĩa tư bản, được thiết kế cho lao động con người và khan hiếm tương đối, trở nên quá chật trước năng suất gần như vô hạn của AI. Sự lệch pha này tạo ra mâu thuẫn tự hủy, không chính sách tiền tệ hay tài khóa nào có thể vá lại.

Mâu thuẫn rõ nhất là nghịch lý tiêu dùng, sự sụp đổ của tổng cầu. Chủ nghĩa tư bản vận hành theo một vòng tròn khép kín: doanh nghiệp trả lương cho lao động, lao động dùng lương mua sản phẩm. Khi AI và robot thay thế con người trên diện rộng để tối ưu chi phí, dòng tiền chảy về hộ gia đình bị cắt đứt. Họ sa thải nhân viên để cứu biên lợi nhuận, nhưng đồng thời bóp nghẹt chính tập khách hàng duy nhất nuôi sống mình. Robot có thể sản xuất hàng tỷ món đồ, nhưng robot không mua sắm, không vay mua nhà, không đi du lịch. Việc thay thế con người bằng máy móc tạo ra một nền kinh tế hồn ma: hàng hóa ngập tràn, nhưng không ai có tiền chạm vào.

Cột trụ thứ hai, khan hiếm, cũng bắt đầu sụp đổ. AI và tự động hóa đẩy chi phí biên của mỗi đơn vị sản phẩm về gần không. Trong thế giới cũ, bán một chiếc xe đòi hỏi sắt thép, logistics và hàng nghìn giờ công. Trong thế giới mới, AI tự khai thác tài nguyên, tự vận hành nhà máy, tự vận chuyển, sản phẩm dư thừa như không khí. Quy luật nghiệt ngã lộ diện: thứ gì không khan hiếm thì không có giá trị trao đổi. Nếu mọi thứ được tạo ra gần như miễn phí, khái niệm giá cả và lợi nhuận bốc hơi. Không thể duy trì kinh tế tư bản bằng cách bán thứ mà ai cũng có thể sở hữu chỉ bằng một câu lệnh AI.

Sự lung lay của khái niệm vốn cũng là một trong những biến đổi sâu sắc nhất mà AI mang lại. Suốt ba trăm năm, vốn được hiểu theo cách rất trực quan: tài sản hữu hình và tài chính tạo ra quyền lực kinh tế. Tiền mặt, đất đai, nhà xưởng, máy móc. Ai sở hữu chúng thì kiểm soát được sản xuất và dòng lợi nhuận. Nhà tư bản tích lũy vốn qua thời gian dài, rót hàng tỷ đô la xây dựng nhà máy, thuê lao động, rồi khai thác giá trị thặng dư để mở rộng đế chế. Quyền lực nằm ở chỗ nắm giữ những thứ vật chất khan hiếm, khó sao chép, đòi hỏi thời gian và chi phí khổng lồ để hình thành.

Nhưng bước sang kỷ nguyên AI tự cải tiến, cấu trúc đó bắt đầu mất chỗ đứng. Vốn tài chính và tài sản hữu hình truyền thống bị đẩy lùi bởi một dạng vốn mới: vốn trí tuệ và năng lực tính toán. Hãy tưởng tượng: Bạn vừa hoàn thành một nhà máy hiện đại nhất sau nhiều năm tích lũy, nhưng chỉ sau một đêm, AI đã tự tối ưu hóa một thuật toán mới, tạo ra những sản phẩm vượt trội với một dây chuyền sản xuất gọn nhẹ, hiệu quả gấp trăm lần. Ngay lập tức, nhà máy đồ sộ của bạn không còn khả năng cạnh tranh, không còn tạo ra thặng dư, và từ một tài sản tỷ đô, nó bỗng chốc biến thành một đống sắt vụn chiếm chỗ. Trong khoảnh khắc đó, định nghĩa về Vốn theo kiểu truyền thống chính thức sụp đổ.

Khi trí tuệ máy trở nên phổ biến và có khả năng tự nhân bản, quyền lực của những kẻ nắm tiền ngân hàng hay tài sản hữu hình dần bị xói mòn. Thay vào đó, quyền lực chuyển sang tay những kẻ kiểm soát thuật toán và năng lượng. Vốn không còn là con số trong tài khoản hay những khu công nghiệp bê tông, mà là khả năng tiếp cận dòng dữ liệu khổng lồ để huấn luyện AI, cùng nguồn năng lượng ổn định để duy trì hệ thống vận hành 24/7. Năng lực tính toán, từ GPU đến các trung tâm dữ liệu, và năng lượng trở thành tài nguyên cốt lõi, tương tự vai trò đất đai trong thời phong kiến.

Khi khung cũ của chủ nghĩa tư bản không còn chứa nổi sức sản xuất khổng lồ và tốc độ phi mã của AI, xã hội buộc phải chuyển sang mô hình mới. Lịch sử cho thấy, mọi cuộc chuyển giao hình thái đều đầy chấn động. Chúng ta đang bước vào giai đoạn hỗn mang, nơi cái cũ chết dần nhưng cái mới chưa kịp định hình. Hệ thống tài chính toàn cầu sẽ là nơi hứng chịu cú sốc đầu tiên. Kinh tế tư bản hiện đại được xây trên niềm tin, trên nợ và lời hứa tăng trưởng vĩnh cửu. Nhưng làm sao tăng trưởng dựa trên nợ khi nền tảng tạo ra giá trị để trả nợ đang bị triệt tiêu?

Nhìn lại lịch sử nhân loại, một quy luật lạnh lùng hiện rõ: năng suất càng cao, tuổi thọ hình thái xã hội càng ngắn. Chủ nghĩa tư bản không phải điểm kết của lịch sử như nhiều người lầm tưởng, nó chỉ là một mắt xích trong chuỗi tiến hóa tăng tốc của loài người. Công xã nguyên thủy với năng suất thấp tồn tại hàng chục nghìn năm. Chế độ chiếm hữu nô lệ kéo dài vài nghìn năm. Phong kiến tồn tại hơn một thiên niên kỷ. Chủ nghĩa tư bản, dù huy hoàng, cũng chỉ sống khoảng ba trăm năm kể từ Cách mạng Công nghiệp thế kỷ mười tám, và nay đã gần chạm tới giới hạn cuối.

