Mỹ v&#224; Iran c&#243; thực sự đang đ&#224;m ph&#225;n với nhau kh&#244;ng, hay tất cả chỉ l&#224; một m&#224;n “định gi&#225;” tr&#234;n b&#224;n cờ địa ch&#237;nh trị? 

Ng&#224;y 25/3, Donald Trump tự tin tuy&#234;n bố Mỹ v&#224; Iran đang đ&#224;m ph&#225;n, thậm ch&#237; khẳng định Washington đang kiểm so&#225;t thế trận. Nhưng gần như ngay lập tức, ph&#237;a Iran dội một g&#225;o nước lạnh khi đại diện của họ phủ nhận ho&#224;n to&#224;n, n&#243;i rằng chưa hề c&#243; bất kỳ cuộc đ&#224;m ph&#225;n trực tiếp hay gi&#225;n tiếp n&#224;o diễn ra.

Thực tế ph&#237;a sau c&#243; thể phức tạp hơn rất nhiều. Mỹ được cho l&#224; đ&#227; th&#244;ng qua trung gian để gửi một bản đề xuất gồm nhiều điều khoản mang t&#237;nh &#225;p đặt rất mạnh, từ việc y&#234;u cầu Iran th&#225;o dỡ c&#225;c cơ sở hạt nh&#226;n, kiểm so&#225;t chương tr&#236;nh t&#234;n lửa, cho đến việc ngừng hỗ trợ c&#225;c lực lượng trong khu vực. 

Đổi lại l&#224; lời hứa dỡ bỏ c&#225;c lệnh trừng phạt k&#233;o d&#224;i h&#224;ng chục năm. Nhưng phản ứng của Iran gần như l&#224; ngay lập tức từ chối. L&#253; do kh&#244;ng chỉ nằm ở nội dung thỏa thuận, m&#224; c&#242;n ở niềm tin đ&#227; bị b&#224;o m&#242;n sau nhiều lần đ&#224;m ph&#225;n trong qu&#225; khứ kh&#244;ng đi đến kết quả, thậm ch&#237; từng xảy ra những h&#224;nh động khiến họ cảm thấy bị “đ&#225;nh &#250;p” ngay trong l&#250;c đối thoại.

Điều th&#250; vị l&#224; trong khi lời n&#243;i tr&#234;n truyền th&#244;ng vẫn xoay quanh “đ&#224;m ph&#225;n” v&#224; “h&#242;a giải”, th&#236; h&#224;nh động ngo&#224;i thực địa lại đi theo hướng ho&#224;n to&#224;n ngược lại. Iran vẫn duy tr&#236; lập trường cứng rắn, thậm ch&#237; c&#243; những động th&#225;i qu&#226;n sự mang t&#237;nh ph&#244; trương sức mạnh, cho thấy họ kh&#244;ng hề c&#243; dấu hiệu xuống nước. Điều n&#224;y tạo ra một nghịch l&#253; quen thuộc trong địa ch&#237;nh trị, nơi đ&#224;m ph&#225;n v&#224; leo thang c&#243; thể diễn ra song song, kh&#244;ng loại trừ lẫn nhau m&#224; thực chất l&#224; hai c&#244;ng cụ để &#233;p gi&#225; đối phương.

Ở chiều ngược lại, &#225;p lực nội bộ của Mỹ lại l&#224; một biến số quan trọng. Những vấn đề như lạm ph&#225;t, ch&#237;nh trị trong nước hay lịch tr&#236;nh ngoại giao khiến Washington c&#243; động lực muốn chốt nhanh một thỏa thuận, &#237;t nhất l&#224; tr&#234;n bề mặt. Nhưng ch&#237;nh điều đ&#243; lại l&#224;m lộ ra một điểm yếu, khi b&#234;n cần “kết th&#250;c c&#226;u chuyện” nhanh hơn thường l&#224; b&#234;n chịu &#225;p lực lớn hơn. V&#224; khi đối thủ nhận ra điều đ&#243;, họ sẽ kh&#244;ng vội v&#224;ng nhượng bộ.

Thế cờ v&#236; vậy trở n&#234;n kh&#225; mỉa mai. B&#234;n được cho l&#224; mạnh hơn lại c&#243; dấu hiệu muốn hạ nhiệt để giải quyết vấn đề trong nước, c&#242;n b&#234;n chịu nhiều sức &#233;p hơn lại tỏ ra kh&#244;ng c&#242;n g&#236; để mất v&#224; sẵn s&#224;ng k&#233;o d&#224;i cuộc chơi. Nếu nh&#236;n theo kiểu truyền thống, đ&#226;y l&#224; một cuộc đối đầu chưa c&#243; hồi kết. Nhưng nếu nh&#236;n theo tư duy Thuật Lập Thế, th&#236; đ&#226;y đơn giản l&#224; một qu&#225; tr&#236;nh mặc cả quy m&#244; lớn, nơi mỗi ph&#225;t ng&#244;n, mỗi h&#224;nh động qu&#226;n sự, mỗi tin r&#242; rỉ đều l&#224; một c&#225;ch để điều chỉnh gi&#225; trị của thỏa thuận cuối c&#249;ng.

V&#236; vậy c&#226;u hỏi kh&#244;ng phải l&#224; hai b&#234;n c&#243; đang đ&#224;m ph&#225;n hay kh&#244;ng, m&#224; l&#224; họ đang đ&#224;m ph&#225;n ở mức gi&#225; n&#224;o. V&#224; “15 điều khoản” kia, nếu c&#243; tồn tại, c&#243; thể kh&#244;ng phải l&#224; một thỏa thuận thực sự, m&#224; l&#224; một mức gi&#225; mở đầu rất cao để thử phản ứng. N&#243; c&#243; thể l&#224; một c&#250; &#233;p gi&#225; ngoại giao, cũng c&#243; thể l&#224; một lối tho&#225;t danh dự được thiết kế sẵn, nhưng ở thời điểm hiện tại, n&#243; giống một nước đi thăm d&#242; hơn l&#224; lời đề nghị cuối c&#249;ng. Trong tr&#242; chơi n&#224;y, thứ quyết định kh&#244;ng phải l&#224; lời n&#243;i c&#244;ng khai, m&#224; l&#224; ai chịu xuống gi&#225; trước khi hết thời gian.

Mỹ và Iran có thực sự đang đàm phán với nhau không, hay tất cả chỉ là một màn “định giá” trên bàn cờ địa chính trị? 

Ngày 25/3, Donald Trump tự tin tuyên bố Mỹ và Iran đang đàm phán, thậm chí khẳng định Washington đang kiểm soát thế trận. Nhưng gần như ngay lập tức, phía Iran dội một gáo nước lạnh khi đại diện của họ phủ nhận hoàn toàn, nói rằng chưa hề có bất kỳ cuộc đàm phán trực tiếp hay gián tiếp nào diễn ra.

Thực tế phía sau có thể phức tạp hơn rất nhiều. Mỹ được cho là đã thông qua trung gian để gửi một bản đề xuất gồm nhiều điều khoản mang tính áp đặt rất mạnh, từ việc yêu cầu Iran tháo dỡ các cơ sở hạt nhân, kiểm soát chương trình tên lửa, cho đến việc ngừng hỗ trợ các lực lượng trong khu vực. 

Đổi lại là lời hứa dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kéo dài hàng chục năm. Nhưng phản ứng của Iran gần như là ngay lập tức từ chối. Lý do không chỉ nằm ở nội dung thỏa thuận, mà còn ở niềm tin đã bị bào mòn sau nhiều lần đàm phán trong quá khứ không đi đến kết quả, thậm chí từng xảy ra những hành động khiến họ cảm thấy bị “đánh úp” ngay trong lúc đối thoại.

Điều thú vị là trong khi lời nói trên truyền thông vẫn xoay quanh “đàm phán” và “hòa giải”, thì hành động ngoài thực địa lại đi theo hướng hoàn toàn ngược lại. Iran vẫn duy trì lập trường cứng rắn, thậm chí có những động thái quân sự mang tính phô trương sức mạnh, cho thấy họ không hề có dấu hiệu xuống nước. Điều này tạo ra một nghịch lý quen thuộc trong địa chính trị, nơi đàm phán và leo thang có thể diễn ra song song, không loại trừ lẫn nhau mà thực chất là hai công cụ để ép giá đối phương.

Ở chiều ngược lại, áp lực nội bộ của Mỹ lại là một biến số quan trọng. Những vấn đề như lạm phát, chính trị trong nước hay lịch trình ngoại giao khiến Washington có động lực muốn chốt nhanh một thỏa thuận, ít nhất là trên bề mặt. Nhưng chính điều đó lại làm lộ ra một điểm yếu, khi bên cần “kết thúc câu chuyện” nhanh hơn thường là bên chịu áp lực lớn hơn. Và khi đối thủ nhận ra điều đó, họ sẽ không vội vàng nhượng bộ.

Thế cờ vì vậy trở nên khá mỉa mai. Bên được cho là mạnh hơn lại có dấu hiệu muốn hạ nhiệt để giải quyết vấn đề trong nước, còn bên chịu nhiều sức ép hơn lại tỏ ra không còn gì để mất và sẵn sàng kéo dài cuộc chơi. Nếu nhìn theo kiểu truyền thống, đây là một cuộc đối đầu chưa có hồi kết. Nhưng nếu nhìn theo tư duy Thuật Lập Thế, thì đây đơn giản là một quá trình mặc cả quy mô lớn, nơi mỗi phát ngôn, mỗi hành động quân sự, mỗi tin rò rỉ đều là một cách để điều chỉnh giá trị của thỏa thuận cuối cùng.

Vì vậy câu hỏi không phải là hai bên có đang đàm phán hay không, mà là họ đang đàm phán ở mức giá nào. Và “15 điều khoản” kia, nếu có tồn tại, có thể không phải là một thỏa thuận thực sự, mà là một mức giá mở đầu rất cao để thử phản ứng. Nó có thể là một cú ép giá ngoại giao, cũng có thể là một lối thoát danh dự được thiết kế sẵn, nhưng ở thời điểm hiện tại, nó giống một nước đi thăm dò hơn là lời đề nghị cuối cùng. Trong trò chơi này, thứ quyết định không phải là lời nói công khai, mà là ai chịu xuống giá trước khi hết thời gian.