Ba thập kỷ đồng hành cùng thị trường (1996 - 2026), Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) đã tích lũy nền tảng pháp lý, kỷ cương và hạ tầng, tạo tiền đề để thị trường chứng khoán Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển chất lượng và bền vững hơn.
Từ sơ khai thị trường đến tích lũy chiều sâu
UBCKNN được thành lập ngày 28/11/1996, trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi, thiếu kinh nghiệm quản lý và nguồn lực phát triển, thị trường chứng khoán chỉ là con số 0. Ở giai đoạn đầu, nhiệm vụ trọng tâm của cơ quan quản lý là xây dựng khung pháp lý nền tảng, hình thành các định chế trung gian, thiết lập chuẩn mực giao dịch và từng bước đưa chứng khoán trở thành kênh huy động vốn hợp pháp, minh bạch cho nền kinh tế.
Chủ tịch UBCKNN Vũ Thị Chân Phương.
Chính thức hoạt động năm 2000, thị trường cổ phiếu ban đầu chỉ với 2 mã cổ phiếu được giao dịch là REE (thuộc Công ty Cổ phần Cơ điện lạnh) và SAM (thuộc Công ty Cổ phần SAM Holdings), 2 phiên giao dịch mỗi tuần, đến nay đã có trên 2.000 mã cổ phiếu và chứng chỉ quỹ niêm yết/đăng ký giao dịch trên cả 3 sàn HOSE, HNX và UPCoM, quy mô vốn đạt 9.975,36 nghìn tỷ đồng; tương đương 77,6% GDP ước tính năm 2025.
Bà Vũ Thị Chân Phương - Chủ tịch UBCKNN cho biết, các bước ngoặt quan trọng nhất của thị trường đều gắn với tiến trình hoàn thiện thể chế. Từ Nghị định số 48/1998/NĐ-CP đặt nền móng pháp lý ban đầu, đến Luật Chứng khoán năm 2006 và các lần sửa đổi, đặc biệt là Luật Chứng khoán 2019 và Luật số 56/2024/QH15, khung khổ pháp lý ngày càng được củng cố theo hướng đồng bộ, chặt chẽ và tiệm cận thông lệ quốc tế. Đây chính là trụ cột giúp thị trường vận hành minh bạch, an toàn và bền vững.
Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, cấu trúc thị trường từng bước được xây dựng đầy đủ và đa tầng. Thị trường trái phiếu Chính phủ chuyên biệt được hình thành, trở thành kênh huy động vốn chiến lược cho ngân sách nhà nước. Năm 2017, thị trường chứng khoán phái sinh chính thức đi vào hoạt động, mở ra các công cụ phòng ngừa rủi ro cho nhà đầu tư. Gần đây, hệ thống giao dịch tập trung cho trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ tiếp tục hoàn thiện cấu trúc thị trường vốn theo chuẩn mực quốc tế.
Đáng chú ý, hệ thống công nghệ thông tin mới chính thức vận hành từ tháng 5/2025 đã tạo bước chuyển rõ nét trong hiện đại hóa thị trường, mở đường cho việc triển khai các sản phẩm, dịch vụ mới theo chuẩn quốc tế. Đồng thời, UBCKNN tiếp tục tăng cường hợp tác quốc tế và đối thoại chính sách, góp phần thúc đẩy tiến trình nâng hạng thị trường một cách thực chất và bền vững.
Trong hành trình phát triển, thị trường nhiều lần đối mặt với các cú sốc lớn từ bên ngoài. Tuy nhiên, theo Chủ tịch UBCKNN, yếu tố cốt lõi giúp thị trường vượt qua khủng hoảng tài chính toàn cầu, đại dịch COVID-19 và những biến động địa chính trị phức tạp chính là "định hướng đúng đắn của Đảng, sự chỉ đạo nhất quán của Chính phủ, cùng niềm tin và sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan báo chí".
Từ ổn định sang dẫn dắt trong chu kỳ phát triển mới
Bước sang giai đoạn phát triển mới, vai trò của UBCKNN không chỉ dừng lại ở việc giữ ổn định thị trường, mà ngày càng thể hiện rõ vai trò dẫn dắt và định hướng phát triển dài hạn. Trọng tâm quản lý chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng thị trường, củng cố kỷ cương, tăng cường minh bạch và phát triển bền vững.
Cùng với thể chế, hiện đại hóa hạ tầng được xác định là trụ cột quan trọng. Việc đưa vào vận hành hệ thống công nghệ thông tin mới trong năm 2025 được xem là bước chuyển có ý nghĩa then chốt, nâng cao năng lực xử lý giao dịch, bảo đảm an toàn hệ thống và tạo nền tảng để triển khai các sản phẩm, dịch vụ mới theo chuẩn quốc tế.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, UBCKNN cũng kiên trì thúc đẩy chuẩn hóa hoạt động thị trường theo thông lệ quốc tế, từ yêu cầu công bố thông tin, quản trị công ty đến khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài. Chủ tịch UBCKNN cho biết, quá trình chuẩn bị nâng hạng thị trường được triển khai bài bản, xuyên suốt nhiều năm, tập trung vào hoàn thiện pháp lý, tăng minh bạch, cải thiện khả năng tiếp cận và hiện đại hóa hạ tầng.
Việc FTSE Russell chính thức công bố nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp là dấu mốc quan trọng, phản ánh sự ghi nhận của cộng đồng tài chính quốc tế đối với những cải cách thực chất và bền bỉ của thị trường trong gần ba thập kỷ qua.
Với định hướng dài hạn, Bộ Tài chính và UBCKNN đã chủ động triển khai hàng loạt giải pháp nền tảng nhằm đáp ứng các tiêu chí quốc tế, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao tính minh bạch, cải thiện khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài và hiện đại hóa hạ tầng thị trường. Một bước tiến quan trọng là việc thể chế hóa cơ chế không yêu cầu có đủ tiền khi đặt lệnh mua cổ phiếu của nhà đầu tư nước ngoài (non pre-funding) thông qua Thông tư số 68/2024/TT-BTC và Thông tư số 18/2025/TT-BTC. Cùng với đó, yêu cầu công bố thông tin song ngữ Việt – Anh được đưa ra theo lộ trình rõ ràng, trong khi các cổng thông tin của cơ quan quản lý, Sở Giao dịch và VSDC từng bước được cập nhật đầy đủ bằng tiếng Anh, qua đó cải thiện đáng kể mức độ tiếp cận thông tin của nhà đầu tư quốc tế.
Đáng chú ý, Thông tư số 08/2026/TT-BTC cho phép nhà đầu tư nước ngoài thực hiện giao dịch thông qua các nhà môi giới toàn cầu, được FTSE Russell đánh giá cao, xem là một trong những điều kiện quan trọng phục vụ hoạt động đánh giá trong kỳ rà soát tháng 3/2026 và công bố kết quả vào tháng 4/2026.
Nhìn lại chặng đường 30 năm (1996 - 2026), có thể thấy thị trường chứng khoán Việt Nam không phát triển bằng những bước nhảy ngẫu hứng, mà bằng quá trình tích lũy bền bỉ về thể chế, hạ tầng, kỷ cương và năng lực quản lý. Những nền tảng đã được "gieo" trong suốt quá trình đó đang tạo tiền đề quan trọng để thị trường bước vào chu kỳ phát triển mới – với yêu cầu cao hơn về chất lượng, chiều sâu và tính bền vững, qua đó khẳng định vai trò trụ cột của thị trường vốn đối với tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế.
Minh Lâm
