Nếu bạn vẫn tin rằng &quot;cứ sống tốt rồi trời sẽ thương&quot;, h&#227;y nh&#236;n lại số lần bạn bị sếp đ&#232; n&#233;n, đồng nghiệp đ&#226;m sau lưng v&#224; người y&#234;u coi thường. Đ&#227; đến l&#250;c gỡ bỏ chiếc mặt nạ &quot;thỏ con&quot; để học c&#225;ch kiểm so&#225;t cuộc chơi.
1. SỰ NGỤY BIỆN CỦA &quot;TRAI NGOAN&quot; (The Myth of the Harmless Man)
Ch&#250;ng ta thường được dạy từ b&#233; rằng: H&#227;y ngoan ngo&#227;n, đừng g&#226;y gổ, h&#227;y nhường nhịn. X&#227; hội đ&#225;nh đồng sự &quot;v&#244; hại&quot; (harmlessness) với &quot;đạo đức&quot; (virtue). Nhưng h&#227;y nh&#236;n thẳng v&#224;o thực tế: Một con thỏ kh&#244;ng ăn thịt con s&#243;i kh&#244;ng phải v&#236; n&#243; c&#243; đạo đức, m&#224; v&#236; n&#243; bất lực.
Jordan Peterson, nh&#224; t&#226;m l&#253; học l&#226;m s&#224;ng nổi tiếng, đ&#227; đập tan ảo tưởng n&#224;y bằng một nhận định g&#226;y chấn động:
&quot;Một người đ&#224;n &#244;ng v&#244; hại kh&#244;ng phải l&#224; một người tốt. Một người tốt l&#224; một người rất nguy hiểm, nhưng tự nguyện đặt sự nguy hiểm đ&#243; dưới sự kiểm so&#225;t.&quot;
Nếu bạn kh&#244;ng c&#243; khả năng bảo vệ bản th&#226;n, kh&#244;ng c&#243; khả năng &quot;nhe nanh vuốt&quot; khi cần thiết, th&#236; sự hiền l&#224;nh của bạn kh&#244;ng phải l&#224; một lựa chọn đạo đức. Đ&#243; l&#224; sự yếu đuối bắt buộc. Bạn kh&#244;ng &quot;tốt&quot;, bạn chỉ đang sợ h&#227;i m&#224; th&#244;i. Những người &quot;v&#244; hại&quot; n&#224;y thường mang trong m&#236;nh sự phẫn uất ngầm (resentment), v&#224; khi bị dồn v&#224;o ch&#226;n tường, họ ch&#237;nh l&#224; những kẻ đ&#226;m sau lưng đ&#225;ng sợ nhất v&#236; họ thiếu bản lĩnh để đối mặt trực diện.
2. MACHIAVELLI V&#192; KH&#193;I NIỆM VIRT&#217;: BẢN LĨNH CỦA KẺ MẠNH
Niccol&#242; Machiavelli, bậc thầy của tư duy quyền lực, từ 500 năm trước đ&#227; cảnh b&#225;o về sự nguy hiểm của việc &quot;qu&#225; lương thiện&quot; trong một thế giới kh&#244;ng lương thiện. Trong cuốn Qu&#226;n Vương, &#244;ng đưa ra kh&#225;i niệm Virt&#249;.
Đừng nhầm lẫn Virt&#249; với &quot;đức hạnh&quot; (virtue) theo nghĩa t&#244;n gi&#225;o. Với Machiavelli, Virt&#249; l&#224; bản lĩnh, năng lực v&#224; sự quyết đo&#225;n.
Một người c&#243; Virt&#249; kh&#244;ng phải l&#224; kẻ &#225;c, nhưng l&#224; người d&#225;m l&#224;m điều &#225;c khi cần thiết để bảo vệ trật tự lớn hơn.
&#212;ng khuy&#234;n rằng: Một người l&#227;nh đạo (hoặc một người đ&#224;n &#244;ng bản lĩnh) phải biết kết hợp giữa C&#225;o v&#224; Sư tử. Sư tử để d&#249;ng sức mạnh đe dọa s&#243;i, v&#224; C&#225;o để d&#249;ng tr&#237; tuệ nhận ra bẫy.
Nếu bạn chỉ muốn l&#224;m &quot;người tốt&quot; theo kiểu ng&#226;y thơ, bạn sẽ bị những kẻ Machiavellian thực thụ (những kẻ săn mồi) nghiền n&#225;t. Bạn cần phải hiểu c&#225;ch b&#243;ng tối vận h&#224;nh để kh&#244;ng bị n&#243; nuốt chửng. Đ&#243; l&#224; l&#253; do tại sao Machiavelli viết: &quot;Người muốn l&#250;c n&#224;o cũng tốt l&#224;nh sẽ bị ti&#234;u diệt giữa số đ&#244;ng những kẻ kh&#244;ng tốt l&#224;nh&quot;.
3. T&#205;CH HỢP &quot;C&#193;I B&#211;NG&quot; (THE SHADOW): NU&#212;I DƯỠNG CON QU&#193;I VẬT B&#202;N TRONG
Carl Jung, cha đẻ của t&#226;m l&#253; học ph&#226;n t&#237;ch, gọi phần tối tăm, hung hăng v&#224; t&#224;n nhẫn trong mỗi ch&#250;ng ta l&#224; &quot;C&#225;i B&#243;ng&quot; (The Shadow). Sai lầm lớn nhất của gi&#225;o dục hiện đại l&#224; dạy con người chối bỏ C&#225;i B&#243;ng n&#224;y. Ch&#250;ng ta đ&#232; n&#233;n sự giận dữ, sự tham vọng, bản năng thống trị. Kết quả? Ch&#250;ng ta trở n&#234;n nhu nhược, hoặc tệ hơn, C&#225;i B&#243;ng sẽ b&#249;ng nổ một c&#225;ch mất kiểm so&#225;t (những cơn giận dữ đi&#234;n cuồng, h&#224;nh vi passive-aggressive).
&quot;Shadow Work&quot; (L&#224;m việc với c&#225;i b&#243;ng) kh&#244;ng phải l&#224; trở th&#224;nh kẻ &#225;c, m&#224; l&#224;:
Thừa nhận: T&#244;i c&#243; khả năng l&#224;m tổn thương người kh&#225;c. T&#244;i c&#243; sự hung hăng.
T&#237;ch hợp: T&#244;i sẽ d&#249;ng năng lượng hung hăng đ&#243; để bảo vệ ranh giới c&#225; nh&#226;n, để quyết liệt trong c&#244;ng việc, để ki&#234;n tr&#236; theo đuổi mục ti&#234;u.
Như Jocko Willink cựu chỉ huy đặc nhiệm SEAL đ&#227; n&#243;i về &quot;Controlled Aggression&quot; (Sự hung hăng c&#243; kiểm so&#225;t): Đ&#243; l&#224; nguồn năng lượng hạt nh&#226;n để bạn h&#224;nh động, kỷ luật v&#224; chiến thắng, chứ kh&#244;ng phải để ph&#225; hủy bừa b&#227;i.
4. L&#192;M SAO ĐỂ TRỞ N&#202;N &quot;NGUY HIỂM&quot; (THEO C&#193;CH T&#205;CH CỰC)?
Để trở th&#224;nh một &quot;người tốt nguy hiểm&quot; (A dangerous good man), bạn cần r&#232;n luyện 3 vũ kh&#237; sau:
Vũ kh&#237; 1: Năng lực chuy&#234;n m&#244;n &amp; Địa vị (Competence) Trong x&#227; hội lo&#224;i người, sự nguy hiểm lớn nhất l&#224; năng lực. Nếu bạn l&#224; người giỏi nhất trong ph&#242;ng, bạn c&#243; quyền lực. Nếu bạn c&#243; thể giải quyết những vấn đề m&#224; người kh&#225;c b&#243; tay, bạn &quot;nguy hiểm&quot; v&#236; người ta cần bạn v&#224; sợ mất bạn. H&#227;y m&#224;i giũa kỹ năng của m&#236;nh đến mức kh&#244;ng ai d&#225;m phớt lờ.
Vũ kh&#237; 2: Khả năng ng&#244;n ngữ (Verbal Fluency) Đ&#226;y l&#224; thanh gươm của thời đại mới. Người nguy hiểm l&#224; người c&#243; thể diễn đạt suy nghĩ của m&#236;nh sắc b&#233;n, g&#227;y gọn v&#224; thuyết phục. Jordan Peterson gọi những người c&#243; khả năng tranh biện (articulate) l&#224; những kẻ thống trị thực sự.
B&#224;i tập: H&#227;y tập viết, tập n&#243;i, tập tranh luận. Đừng để người kh&#225;c nh&#233;t chữ v&#224;o miệng bạn.
Vũ kh&#237; 3: Khả năng n&#243;i &quot;KH&#212;NG&quot; (The Power of NO) Người v&#244; hại lu&#244;n n&#243;i &quot;C&#243;&quot; v&#236; sợ m&#226;u thuẫn. Người nguy hiểm d&#225;m n&#243;i &quot;Kh&#244;ng&quot; một c&#225;ch b&#236;nh thản. Khả năng thiết lập ranh giới (boundaries) ch&#237;nh l&#224; thước đo của sự tự t&#244;n. Khi bạn d&#225;m từ chối, lời đồng &#253; của bạn mới c&#243; gi&#225; trị.
KẾT LUẬN: THANH GƯƠM TRONG VỎ
H&#236;nh ảnh đẹp nhất về người qu&#226;n tử kh&#244;ng phải l&#224; một người đ&#224;n &#244;ng yếu ớt, tr&#243;i g&#224; kh&#244;ng chặt. Đ&#243; l&#224; h&#236;nh ảnh một chiến binh với thanh gươm sắc b&#233;n đeo b&#234;n h&#244;ng, nhưng anh ta chọn giữ n&#243; trong vỏ.
Anh ta c&#243; khả năng g&#226;y s&#225;t thương (capability for mayhem), nhưng anh ta c&#243; kỷ luật để kiểm so&#225;t n&#243;. Sự b&#236;nh y&#234;n của anh ta c&#243; gi&#225; trị, v&#236; đ&#243; l&#224; sự b&#236;nh y&#234;n được bảo k&#234; bởi sức mạnh.
V&#236; vậy, đừng cố gắng l&#224;m một người v&#244; hại. H&#227;y trở th&#224;nh một con qu&#225;i vật, rồi học c&#225;ch kiểm so&#225;t n&#243;.
&quot;Bạn phải c&#243; khả năng trở th&#224;nh một con qu&#225;i vật, v&#224; sau đ&#243; bạn phải thuần h&#243;a n&#243;.&quot; - Jordan B. Peterson
Cuối c&#249;ng, gửi những &quot;nh&#224; đạo đức học online&quot; đang chuẩn bị g&#245; ph&#237;m về l&#242;ng nh&#226;n nghĩa: Đừng nhầm lẫn sự bất lực của m&#236;nh với đức hạnh. Thật dễ d&#224;ng để n&#243;i về sự thiện lương khi bạn thậm ch&#237; c&#242;n chưa c&#243; đủ năng lực để l&#224;m kẻ &#225;c.
Machiavelli kh&#244;ng viết s&#225;ch cho những kẻ th&#237;ch đ&#243;ng vai nạn nh&#226;n để được vỗ về. &#212;ng viết cho những ai d&#225;m nh&#236;n thẳng v&#224;o b&#243;ng tối của thực tế để gi&#224;nh quyền l&#224;m chủ cuộc chơi. Nếu bạn thấy những kiến thức n&#224;y l&#224; &quot;độc hại&quot;, c&#243; lẽ v&#236; n&#243; đ&#227; v&#244; t&#236;nh x&#233; toạc lớp mặt nạ cao thượng m&#224; bạn d&#224;y c&#244;ng đắp **** bấy l&#226;u nay.
H&#227;y cứ tiếp tục l&#224;m một ch&#250; thỏ v&#244; hại, rao giảng về h&#242;a b&#236;nh v&#224; cầu nguyện rằng con s&#243;i sẽ kh&#244;ng bao giờ đ&#243;i. C&#242;n nếu bạn muốn nắm giữ vận mệnh của m&#236;nh...

Nếu bạn vẫn tin rằng "cứ sống tốt rồi trời sẽ thương", hãy nhìn lại số lần bạn bị sếp đè nén, đồng nghiệp đâm sau lưng và người yêu coi thường. Đã đến lúc gỡ bỏ chiếc mặt nạ "thỏ con" để học cách kiểm soát cuộc chơi.
1. SỰ NGỤY BIỆN CỦA "TRAI NGOAN" (The Myth of the Harmless Man)
Chúng ta thường được dạy từ bé rằng: Hãy ngoan ngoãn, đừng gây gổ, hãy nhường nhịn. Xã hội đánh đồng sự "vô hại" (harmlessness) với "đạo đức" (virtue). Nhưng hãy nhìn thẳng vào thực tế: Một con thỏ không ăn thịt con sói không phải vì nó có đạo đức, mà vì nó bất lực.
Jordan Peterson, nhà tâm lý học lâm sàng nổi tiếng, đã đập tan ảo tưởng này bằng một nhận định gây chấn động:
"Một người đàn ông vô hại không phải là một người tốt. Một người tốt là một người rất nguy hiểm, nhưng tự nguyện đặt sự nguy hiểm đó dưới sự kiểm soát."
Nếu bạn không có khả năng bảo vệ bản thân, không có khả năng "nhe nanh vuốt" khi cần thiết, thì sự hiền lành của bạn không phải là một lựa chọn đạo đức. Đó là sự yếu đuối bắt buộc. Bạn không "tốt", bạn chỉ đang sợ hãi mà thôi. Những người "vô hại" này thường mang trong mình sự phẫn uất ngầm (resentment), và khi bị dồn vào chân tường, họ chính là những kẻ đâm sau lưng đáng sợ nhất vì họ thiếu bản lĩnh để đối mặt trực diện.
2. MACHIAVELLI VÀ KHÁI NIỆM VIRTÙ: BẢN LĨNH CỦA KẺ MẠNH
Niccolò Machiavelli, bậc thầy của tư duy quyền lực, từ 500 năm trước đã cảnh báo về sự nguy hiểm của việc "quá lương thiện" trong một thế giới không lương thiện. Trong cuốn Quân Vương, ông đưa ra khái niệm Virtù.
Đừng nhầm lẫn Virtù với "đức hạnh" (virtue) theo nghĩa tôn giáo. Với Machiavelli, Virtù là bản lĩnh, năng lực và sự quyết đoán.
Một người có Virtù không phải là kẻ ác, nhưng là người dám làm điều ác khi cần thiết để bảo vệ trật tự lớn hơn.
Ông khuyên rằng: Một người lãnh đạo (hoặc một người đàn ông bản lĩnh) phải biết kết hợp giữa Cáo và Sư tử. Sư tử để dùng sức mạnh đe dọa sói, và Cáo để dùng trí tuệ nhận ra bẫy.
Nếu bạn chỉ muốn làm "người tốt" theo kiểu ngây thơ, bạn sẽ bị những kẻ Machiavellian thực thụ (những kẻ săn mồi) nghiền nát. Bạn cần phải hiểu cách bóng tối vận hành để không bị nó nuốt chửng. Đó là lý do tại sao Machiavelli viết: "Người muốn lúc nào cũng tốt lành sẽ bị tiêu diệt giữa số đông những kẻ không tốt lành".
3. TÍCH HỢP "CÁI BÓNG" (THE SHADOW): NUÔI DƯỠNG CON QUÁI VẬT BÊN TRONG
Carl Jung, cha đẻ của tâm lý học phân tích, gọi phần tối tăm, hung hăng và tàn nhẫn trong mỗi chúng ta là "Cái Bóng" (The Shadow). Sai lầm lớn nhất của giáo dục hiện đại là dạy con người chối bỏ Cái Bóng này. Chúng ta đè nén sự giận dữ, sự tham vọng, bản năng thống trị. Kết quả? Chúng ta trở nên nhu nhược, hoặc tệ hơn, Cái Bóng sẽ bùng nổ một cách mất kiểm soát (những cơn giận dữ điên cuồng, hành vi passive-aggressive).
"Shadow Work" (Làm việc với cái bóng) không phải là trở thành kẻ ác, mà là:
Thừa nhận: Tôi có khả năng làm tổn thương người khác. Tôi có sự hung hăng.
Tích hợp: Tôi sẽ dùng năng lượng hung hăng đó để bảo vệ ranh giới cá nhân, để quyết liệt trong công việc, để kiên trì theo đuổi mục tiêu.
Như Jocko Willink cựu chỉ huy đặc nhiệm SEAL đã nói về "Controlled Aggression" (Sự hung hăng có kiểm soát): Đó là nguồn năng lượng hạt nhân để bạn hành động, kỷ luật và chiến thắng, chứ không phải để phá hủy bừa bãi.
4. LÀM SAO ĐỂ TRỞ NÊN "NGUY HIỂM" (THEO CÁCH TÍCH CỰC)?
Để trở thành một "người tốt nguy hiểm" (A dangerous good man), bạn cần rèn luyện 3 vũ khí sau:
Vũ khí 1: Năng lực chuyên môn & Địa vị (Competence) Trong xã hội loài người, sự nguy hiểm lớn nhất là năng lực. Nếu bạn là người giỏi nhất trong phòng, bạn có quyền lực. Nếu bạn có thể giải quyết những vấn đề mà người khác bó tay, bạn "nguy hiểm" vì người ta cần bạn và sợ mất bạn. Hãy mài giũa kỹ năng của mình đến mức không ai dám phớt lờ.
Vũ khí 2: Khả năng ngôn ngữ (Verbal Fluency) Đây là thanh gươm của thời đại mới. Người nguy hiểm là người có thể diễn đạt suy nghĩ của mình sắc bén, gãy gọn và thuyết phục. Jordan Peterson gọi những người có khả năng tranh biện (articulate) là những kẻ thống trị thực sự.
Bài tập: Hãy tập viết, tập nói, tập tranh luận. Đừng để người khác nhét chữ vào miệng bạn.
Vũ khí 3: Khả năng nói "KHÔNG" (The Power of NO) Người vô hại luôn nói "Có" vì sợ mâu thuẫn. Người nguy hiểm dám nói "Không" một cách bình thản. Khả năng thiết lập ranh giới (boundaries) chính là thước đo của sự tự tôn. Khi bạn dám từ chối, lời đồng ý của bạn mới có giá trị.
KẾT LUẬN: THANH GƯƠM TRONG VỎ
Hình ảnh đẹp nhất về người quân tử không phải là một người đàn ông yếu ớt, trói gà không chặt. Đó là hình ảnh một chiến binh với thanh gươm sắc bén đeo bên hông, nhưng anh ta chọn giữ nó trong vỏ.
Anh ta có khả năng gây sát thương (capability for mayhem), nhưng anh ta có kỷ luật để kiểm soát nó. Sự bình yên của anh ta có giá trị, vì đó là sự bình yên được bảo kê bởi sức mạnh.
Vì vậy, đừng cố gắng làm một người vô hại. Hãy trở thành một con quái vật, rồi học cách kiểm soát nó.
"Bạn phải có khả năng trở thành một con quái vật, và sau đó bạn phải thuần hóa nó." - Jordan B. Peterson
Cuối cùng, gửi những "nhà đạo đức học online" đang chuẩn bị gõ phím về lòng nhân nghĩa: Đừng nhầm lẫn sự bất lực của mình với đức hạnh. Thật dễ dàng để nói về sự thiện lương khi bạn thậm chí còn chưa có đủ năng lực để làm kẻ ác.
Machiavelli không viết sách cho những kẻ thích đóng vai nạn nhân để được vỗ về. Ông viết cho những ai dám nhìn thẳng vào bóng tối của thực tế để giành quyền làm chủ cuộc chơi. Nếu bạn thấy những kiến thức này là "độc hại", có lẽ vì nó đã vô tình xé toạc lớp mặt nạ cao thượng mà bạn dày công đắp **** bấy lâu nay.
Hãy cứ tiếp tục làm một chú thỏ vô hại, rao giảng về hòa bình và cầu nguyện rằng con sói sẽ không bao giờ đói. Còn nếu bạn muốn nắm giữ vận mệnh của mình...