Thị trường giao dịch t&iacute;n chỉ carbon đang được ho&agrave;n thiện từ khung ph&aacute;p l&yacute;, cấu tr&uacute;c sản phẩm đến cơ chế giao dịch v&agrave; hạ tầng vận h&agrave;nh trước khi ch&iacute;nh thức triển khai. Giai đoạn th&iacute; điểm hiện nay đặt trọng t&acirc;m v&agrave;o ổn định hệ thống, bảo đảm kỷ luật thanh to&aacute;n v&agrave; h&igrave;nh th&agrave;nh cung &ndash; cầu thực tr&ecirc;n cơ sở nghĩa vụ ph&aacute;t thải đ&atilde; được định lượng.

<img alt="" src="https://static.fireant.vn/Upload/20260226/images/2c0cf83b7038cf66962920260226162450.jpg" style="height:600px; width:600px" />

Ảnh minh họa. Nguồn: Internet

Thị trường giao dịch t&iacute;n chỉ carbon được Bộ trưởng Bộ T&agrave;i ch&iacute;nh Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh cần sớm triển khai v&agrave; vận h&agrave;nh hiệu quả khi định hướng nhiệm vụ của ng&agrave;nh chứng kho&aacute;n năm 2026 tại Lễ đ&aacute;nh cồng khai trương giao dịch đầu Xu&acirc;n ng&agrave;y 24/2/2026.

Th&ocirc;ng điệp n&agrave;y cho thấy qu&aacute; tr&igrave;nh chuẩn bị kh&ocirc;ng dừng ở chủ trương. Lần đầu ti&ecirc;n, nghĩa vụ ph&aacute;t thải kh&iacute; nh&agrave; k&iacute;nh &ndash; vốn được quản l&yacute; theo cơ chế h&agrave;nh ch&iacute;nh &ndash; được thiết kế để vận h&agrave;nh theo cơ chế thị trường. Điều đ&oacute; đồng nghĩa dữ liệu ph&aacute;t thải phải được chuẩn h&oacute;a, x&aacute;c nhận, cấp m&atilde; v&agrave; ghi nhận trong hệ thống giao dịch như một loại t&agrave;i sản c&oacute; thể chuyển nhượng. C&acirc;u hỏi l&uacute;c n&agrave;y kh&ocirc;ng c&ograve;n l&agrave; c&oacute; triển khai hay kh&ocirc;ng, m&agrave; l&agrave; cấu tr&uacute;c thị trường đ&atilde; được ho&agrave;n thiện đến đ&acirc;u trước khi bước v&agrave;o vận h&agrave;nh ch&iacute;nh thức.

H&agrave;ng h&oacute;a tr&ecirc;n s&agrave;n l&agrave; g&igrave; v&agrave; ai sẽ tham gia?

Cơ sở ph&aacute;p l&yacute; cho việc h&igrave;nh th&agrave;nh thị trường carbon đ&atilde; được x&aacute;c lập tại Điều 139 Luật Bảo vệ m&ocirc;i trường năm 2020, trong đ&oacute; quy định tổ chức v&agrave; ph&aacute;t triển thị trường carbon trong nước. Lộ tr&igrave;nh triển khai tiếp tục được cụ thể h&oacute;a tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP, quy định về giảm nhẹ ph&aacute;t thải kh&iacute; nh&agrave; k&iacute;nh v&agrave; bảo vệ tầng &ocirc;-d&ocirc;n, bao gồm ph&acirc;n bổ hạn ngạch ph&aacute;t thải v&agrave; cơ chế trao đổi, b&ugrave; trừ t&iacute;n chỉ carbon.

Theo đ&oacute;, h&agrave;ng h&oacute;a tr&ecirc;n s&agrave;n giao dịch t&iacute;n chỉ carbon gồm hai nh&oacute;m: hạn ngạch ph&aacute;t thải kh&iacute; nh&agrave; k&iacute;nh do Nh&agrave; nước ph&acirc;n bổ cho doanh nghiệp thuộc diện kiểm so&aacute;t v&agrave; t&iacute;n chỉ carbon được tạo ra từ c&aacute;c dự &aacute;n giảm hoặc hấp thụ ph&aacute;t thải.

Hạn ngạch ph&aacute;t thải được hiểu l&agrave; quyền ph&aacute;t thải trong giới hạn cho ph&eacute;p. Doanh nghiệp ph&aacute;t thải thấp hơn mức được ph&acirc;n bổ c&oacute; thể chuyển nhượng phần dư; ngược lại, nếu vượt hạn mức, doanh nghiệp phải mua th&ecirc;m hạn ngạch hoặc t&iacute;n chỉ để b&ugrave; trừ. Trong khi đ&oacute;, c&aacute;c dự &aacute;n trồng rừng, năng lượng t&aacute;i tạo, cải tiến c&ocirc;ng nghệ&hellip; sau khi đ&aacute;p ứng y&ecirc;u cầu đo lường &ndash; b&aacute;o c&aacute;o &ndash; thẩm định (MRV) v&agrave; được ghi nhận trong hệ thống đăng k&yacute; quốc gia sẽ được cấp t&iacute;n chỉ để giao dịch.

Việc ph&ecirc; duyệt v&agrave; ph&acirc;n bổ tổng hạn ngạch ph&aacute;t thải cho giai đoạn 2025&ndash;2026, tập trung v&agrave;o c&aacute;c ng&agrave;nh c&oacute; mức ph&aacute;t thải lớn như nhiệt điện, th&eacute;p v&agrave; xi măng, đ&aacute;nh dấu bước chuyển từ ch&iacute;nh s&aacute;ch định hướng sang nghĩa vụ định lượng. Khi nghĩa vụ tu&acirc;n thủ đ&atilde; được x&aacute;c lập cụ thể, cầu thị trường h&igrave;nh th&agrave;nh tr&ecirc;n cơ sở ph&aacute;p l&yacute; r&otilde; r&agrave;ng, thay v&igrave; dựa v&agrave;o cam kết tự nguyện như thị trường carbon quốc tế tự do.

Trong giai đoạn đầu, thị trường chủ yếu d&agrave;nh cho c&aacute;c doanh nghiệp thuộc diện kiểm so&aacute;t ph&aacute;t thải v&agrave; c&aacute;c chủ dự &aacute;n đủ điều kiện ph&aacute;t h&agrave;nh t&iacute;n chỉ. Việc chưa mở rộng cho nh&agrave; đầu tư c&aacute; nh&acirc;n phản &aacute;nh định hướng ưu ti&ecirc;n ổn định cơ chế tu&acirc;n thủ trước khi t&iacute;nh đến mở rộng phạm vi tham gia.

Cơ chế giao dịch được thiết kế thế n&agrave;o để hạn chế rủi ro?

Theo lộ tr&igrave;nh quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP, thị trường carbon trong nước sẽ được th&iacute; điểm đến hết năm 2028, trước khi vận h&agrave;nh ch&iacute;nh thức từ năm 2029 với cơ chế đầy đủ hơn, bao gồm cả đấu gi&aacute; hạn ngạch. Giai đoạn hiện nay v&igrave; vậy mang t&iacute;nh thử nghiệm c&oacute; kiểm so&aacute;t.

Trong thiết kế vận h&agrave;nh, một trong những nguy&ecirc;n tắc quan trọng l&agrave; &aacute;p dụng cơ chế đảm bảo tiền trước (prefunding). Theo đ&oacute;, b&ecirc;n mua phải c&oacute; đủ tiền trong t&agrave;i khoản trước khi giao dịch được thực hiện, nhằm hạn chế rủi ro thanh to&aacute;n v&agrave; tranh chấp hậu giao dịch. Với một thị trường ho&agrave;n to&agrave;n mới, ưu ti&ecirc;n đặt v&agrave;o an to&agrave;n hệ thống được xem l&agrave; điều kiện ti&ecirc;n quyết để h&igrave;nh th&agrave;nh niềm tin.

Song song với đ&oacute; l&agrave; c&aacute;c giới hạn kỹ thuật về b&ugrave; trừ v&agrave; vay mượn hạn ngạch. Căn cứ theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP, doanh nghiệp được sử dụng t&iacute;n chỉ carbon để b&ugrave; trừ tối đa 30% tổng hạn ngạch được ph&acirc;n bổ. Quy định n&agrave;y nhằm bảo đảm doanh nghiệp vẫn phải đầu tư giải ph&aacute;p giảm ph&aacute;t thải thực chất thay v&igrave; chỉ dựa v&agrave;o việc mua t&iacute;n chỉ.

Ngo&agrave;i ra, cơ chế cho ph&eacute;p vay mượn tối đa 15% hạn ngạch của năm sau để sử dụng cho năm trước được thiết kế nhằm hỗ trợ doanh nghiệp xử l&yacute; biến động ph&aacute;t thải ngắn hạn m&agrave; kh&ocirc;ng g&acirc;y x&aacute;o trộn thị trường. Những &ldquo;van kỹ thuật&rdquo; n&agrave;y gi&uacute;p thị trường h&igrave;nh th&agrave;nh giao dịch nhưng vẫn giữ được mục ti&ecirc;u cốt l&otilde;i l&agrave; giảm ph&aacute;t thải bền vững.

C&oacute; thể thấy, thiết kế hiện nay đặt trọng t&acirc;m v&agrave;o kỷ luật vận h&agrave;nh v&agrave; độ tin cậy của dữ liệu ph&aacute;t thải, thay v&igrave; theo đuổi thanh khoản bằng mọi gi&aacute;.

Hạ tầng vận h&agrave;nh đang được ho&agrave;n thiện ra sao?

Để thị trường t&iacute;n chỉ carbon c&oacute; thể đi v&agrave;o vận h&agrave;nh, chuỗi hạ tầng kỹ thuật phải được thiết lập đồng bộ. Theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP, hạn ngạch ph&aacute;t thải v&agrave; t&iacute;n chỉ carbon được quản l&yacute; trong hệ thống đăng k&yacute; quốc gia do cơ quan m&ocirc;i trường vận h&agrave;nh. Tại đ&acirc;y, dữ liệu được x&aacute;c nhận, cập nhật v&agrave; cấp m&atilde; định danh. Chỉ c&aacute;c hạn ngạch v&agrave; t&iacute;n chỉ đ&atilde; được ghi nhận hợp lệ mới đủ điều kiện đưa v&agrave;o giao dịch.

Từ hệ thống đăng k&yacute;, sản phẩm được kết nối với hạ tầng giao dịch th&ocirc;ng qua c&aacute;c th&agrave;nh vi&ecirc;n thị trường. Nghĩa vụ thanh to&aacute;n tiền được thực hiện qua ng&acirc;n h&agrave;ng thanh to&aacute;n, trong khi quyền sở hữu hạn ngạch hoặc t&iacute;n chỉ được ghi nhận tại hệ thống lưu k&yacute;. Cơ chế n&agrave;y tương đồng với m&ocirc; h&igrave;nh giao dịch &ndash; thanh to&aacute;n &ndash; lưu k&yacute; của thị trường chứng kho&aacute;n, bảo đảm t&iacute;nh minh bạch v&agrave; khả năng gi&aacute;m s&aacute;t.

Điểm đ&aacute;ng ch&uacute; &yacute; l&agrave; s&agrave;n carbon kh&ocirc;ng được x&acirc;y dựng như một hệ thống t&aacute;ch biệt ho&agrave;n to&agrave;n mới, m&agrave; được t&iacute;ch hợp v&agrave;o hạ tầng thị trường vốn hiện hữu. C&aacute;ch tiếp cận n&agrave;y gi&uacute;p giảm thiểu rủi ro kỹ thuật v&agrave; tận dụng kinh nghiệm quản l&yacute; của hệ thống chứng kho&aacute;n.

Trao đổi b&ecirc;n lề sự kiện ng&agrave;y 24/2, b&agrave; Vũ Thị Ch&acirc;n Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng kho&aacute;n Nh&agrave; nước (UBCKNN), cho biết UBCKNN đ&atilde; được giao nhiệm vụ x&acirc;y dựng v&agrave; vận h&agrave;nh thị trường t&iacute;n chỉ carbon trong năm nay. Cơ quan n&agrave;y đang phối hợp với c&aacute;c đơn vị li&ecirc;n quan để ho&agrave;n thiện cơ chế v&agrave; từng bước đưa thị trường v&agrave;o hoạt động. Như vậy, qu&aacute; tr&igrave;nh chuẩn bị đ&atilde; chuyển từ x&acirc;y dựng khung ph&aacute;p l&yacute; sang ho&agrave;n thiện cấu tr&uacute;c vận h&agrave;nh thực tế.

Y&ecirc;u cầu &ldquo;vận h&agrave;nh hiệu quả&rdquo; m&agrave; Bộ trưởng Bộ T&agrave;i ch&iacute;nh đặt ra trước hết phải được hiểu l&agrave; bảo đảm hệ thống ổn định, dữ liệu ph&aacute;t thải được kiểm so&aacute;t chặt v&agrave; thanh to&aacute;n an to&agrave;n. Ở giai đoạn đầu, th&agrave;nh c&ocirc;ng kh&ocirc;ng nằm ở quy m&ocirc; giao dịch, m&agrave; ở kỷ luật v&agrave; t&iacute;nh minh bạch của thị trường.

Nếu giai đoạn th&iacute; điểm đến năm 2028 chứng minh được điều đ&oacute;, s&agrave;n giao dịch t&iacute;n chỉ carbon c&oacute; thể từng bước h&igrave;nh th&agrave;nh một lớp t&agrave;i sản mới trong cấu tr&uacute;c thị trường vốn, mở đường cho d&ograve;ng vốn xanh ph&aacute;t triển.

<a href="https://tapchikinhtetaichinh.vn/san-giao-dich-tin-chi-carbon-hoan-thien-cau-truc-thi-truong-truoc-gio-van-hanh-149314.html">Link gốc</a>

Thị trường giao dịch tín chỉ carbon đang được hoàn thiện từ khung pháp lý, cấu trúc sản phẩm đến cơ chế giao dịch và hạ tầng vận hành trước khi chính thức triển khai. Giai đoạn thí điểm hiện nay đặt trọng tâm vào ổn định hệ thống, bảo đảm kỷ luật thanh toán và hình thành cung – cầu thực trên cơ sở nghĩa vụ phát thải đã được định lượng.
