C&aacute;c FTA thế hệ mới đang mở ra cơ hội lớn cho gạo Việt tại những thị trường thuế thấp, thậm ch&iacute; bằng 0. Tuy nhi&ecirc;n, thực tế xuất khẩu vẫn cho thấy doanh nghiệp chủ yếu đi theo nhu cầu ngắn hạn, chưa tận dụng hết dư địa tăng trưởng từ c&aacute;c thị trường cao cấp.

<img alt="" src="https://static.fireant.vn/Upload/20260416/images/gao-viet-bo-lo-mo-vang-thue-0-20260415090246.jpg" style="height:400px; width:600px" />

Gạo Việt bỏ lỡ &ldquo;mỏ v&agrave;ng&rdquo; thuế 0%

Mỗi năm Việt Nam xuất khẩu 8&ndash;9 triệu tấn gạo, song phần lớn sản lượng vẫn dồn v&agrave;o c&aacute;c thị trường truyền thống như Philippines v&agrave; Indonesia, nơi thuế nhập khẩu c&ograve;n ở mức cao. Trong khi đ&oacute;, nhiều thị trường được hưởng ưu đ&atilde;i thuế suất 0% từ c&aacute;c FTA lớn như CPTPP hay EVFTA lại chưa được khai th&aacute;c tương xứng, cho thấy một nghịch l&yacute; trong chiến lược đi ra thế giới của ng&agrave;nh gạo Việt.

Thị trường thuế cao vẫn chiếm ưu thế

Việt Nam hiện đ&atilde; tham gia khoảng 20 hiệp định thương mại tự do, trong đ&oacute; 16 FTA đ&atilde; c&oacute; hiệu lực trong thời gian d&agrave;i. C&aacute;c FTA thế hệ mới mở ra dư địa đ&aacute;ng kể cho xuất khẩu gạo nhờ mức thuế nhập khẩu thấp, thậm ch&iacute; bằng 0 tại nhiều thị trường. Tuy nhi&ecirc;n tr&ecirc;n thực tế, d&ograve;ng chảy xuất khẩu của gạo Việt vẫn chủ yếu hướng về c&aacute;c thị trường gần, quen thuộc v&agrave; dễ ti&ecirc;u thụ.

Đ&aacute;ng ch&uacute; &yacute;, c&oacute; thời điểm tới 60% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam tập trung v&agrave;o Philippines v&agrave; Indonesia. Đ&acirc;y đều l&agrave; những thị trường c&oacute; nhu cầu lớn, nhưng lại kh&ocirc;ng phải những điểm đến tối ưu về ưu đ&atilde;i thuế quan. Trong khu&ocirc;n khổ RCEP, Philippines kh&ocirc;ng tự do h&oacute;a ng&agrave;nh gạo, c&ograve;n Indonesia vẫn duy tr&igrave; mức thuế nhập khẩu cao. Điều n&agrave;y đồng nghĩa gạo Việt d&ugrave; xuất khẩu mạnh nhưng chưa tận dụng hiệu quả lợi thế m&agrave; c&aacute;c FTA mang lại.

Ở chiều ngược lại, c&aacute;c thị trường như Canada đ&atilde; &aacute;p thuế 0% với gạo Việt trong CPTPP; Mexico &aacute;p 10% đối với gạo v&agrave; 0% với sản phẩm từ gạo. Với EVFTA, Li&ecirc;n minh ch&acirc;u &Acirc;u d&agrave;nh hạn ngạch 80.000 tấn gạo mỗi năm được miễn thuế, song cơ hội n&agrave;y đến nay vẫn chưa được khai th&aacute;c hết.

Một trong những l&yacute; do thường được nhắc đến l&agrave; doanh nghiệp Việt ưu ti&ecirc;n c&aacute;c thị trường gần do thuận lợi về địa l&yacute;, chi ph&iacute; v&agrave; thủ tục. Nhưng theo giới chuy&ecirc;n gia v&agrave; doanh nghiệp, nguy&ecirc;n nh&acirc;n s&acirc;u xa hơn nằm ở năng lực đ&aacute;p ứng ti&ecirc;u chuẩn của ch&iacute;nh ng&agrave;nh l&uacute;a gạo trong nước.

&Ocirc;ng Phạm Th&aacute;i B&igrave;nh, Chủ tịch HĐQT C&ocirc;ng ty CP N&ocirc;ng nghiệp C&ocirc;ng nghệ cao Trung An, cho rằng doanh nghiệp kh&ocirc;ng phải kh&ocirc;ng muốn v&agrave;o c&aacute;c thị trường FTA, m&agrave; chủ yếu do thiếu đơn h&agrave;ng v&agrave; vướng r&agrave;o cản kỹ thuật. Những thị trường như ch&acirc;u &Acirc;u hay Nhật Bản y&ecirc;u cầu quy tr&igrave;nh sản xuất nghi&ecirc;m ngặt, truy xuất nguồn gốc r&otilde; r&agrave;ng v&agrave; chất lượng phải ổn định trong thời gian d&agrave;i. Đ&acirc;y lại l&agrave; điểm yếu của kh&ocirc;ng &iacute;t doanh nghiệp l&uacute;a gạo Việt Nam hiện nay.

Thực tế, ng&agrave;nh l&uacute;a gạo Việt vẫn mang nặng t&iacute;nh nhỏ lẻ, sản xuất ph&acirc;n t&aacute;n, thiếu li&ecirc;n kết chuỗi. Từ kh&acirc;u v&ugrave;ng nguy&ecirc;n liệu, chế biến đến x&acirc;y dựng thương hiệu đều c&ograve;n những khoảng trống lớn. Việc đầu tư cho c&ocirc;ng nghệ sau thu hoạch, ti&ecirc;u chuẩn chất lượng v&agrave; thương hiệu quốc tế chưa tương xứng với tiềm năng khiến doanh nghiệp kh&oacute; chen ch&acirc;n v&agrave;o nh&oacute;m thị trường cao cấp.

Đ&acirc;y l&agrave; điểm nghẽn kh&ocirc;ng mới, nhưng ng&agrave;y c&agrave;ng bộc lộ r&otilde; khi c&aacute;c FTA kh&ocirc;ng c&ograve;n chỉ l&agrave; c&acirc;u chuyện mở cửa thị trường, m&agrave; l&agrave; cuộc chơi về chuẩn h&oacute;a, minh bạch v&agrave; kiểm so&aacute;t chất lượng theo chuỗi.

Một thực tế kh&aacute;c đang chi phối hoạt động xuất khẩu gạo l&agrave; t&acirc;m thế &ldquo;đi theo nhu cầu thị trường&rdquo;. L&atilde;nh đạo một doanh nghiệp xuất khẩu gạo thừa nhận Philippines v&agrave; Indonesia l&agrave; những thị trường c&oacute; nhu cầu thực, gi&uacute;p doanh nghiệp dễ ti&ecirc;u thụ h&agrave;ng h&oacute;a. Nhưng đổi lại, bi&ecirc;n lợi nhuận tại đ&acirc;y thường thấp, thậm ch&iacute; c&oacute; thời điểm doanh nghiệp bị lỗ do biến động gi&aacute;. Khi &aacute;p lực gi&aacute; tăng l&ecirc;n, người chịu ảnh hưởng cuối c&ugrave;ng lại l&agrave; n&ocirc;ng d&acirc;n.

Chi ph&iacute; logistics, gi&aacute; xăng dầu v&agrave; vật tư đầu v&agrave;o tăng cao cũng l&agrave;m giảm hiệu quả xuất khẩu, khiến doanh nghiệp c&agrave;ng thận trọng hơn với những thị trường đ&ograve;i hỏi đầu tư lớn về ti&ecirc;u chuẩn v&agrave; quy tr&igrave;nh sản xuất. Trong bối cảnh đ&oacute;, lựa chọn thị trường dễ t&iacute;nh trở th&agrave;nh phương &aacute;n ngắn hạn an to&agrave;n hơn, d&ugrave; kh&ocirc;ng tối ưu về gi&aacute; trị gia tăng.

Đại diện Tập đo&agrave;n T&acirc;n Long cũng cho biết nhiều doanh nghiệp hiện xuất khẩu theo điều kiện FOB, tức giao h&agrave;ng l&ecirc;n t&agrave;u, c&ograve;n thuế nhập khẩu v&agrave; thủ tục ở nước đến thuộc tr&aacute;ch nhiệm của đối t&aacute;c. Điều n&agrave;y khiến doanh nghiệp trong nước kh&ocirc;ng trực tiếp quan t&acirc;m s&acirc;u đến cấu tr&uacute;c thuế tại từng thị trường, m&agrave; chủ yếu sản xuất v&agrave; b&aacute;n h&agrave;ng theo đơn đặt h&agrave;ng c&oacute; sẵn. N&oacute;i c&aacute;ch kh&aacute;c, xuất khẩu gạo Việt vẫn thi&ecirc;n về phản ứng theo nhu cầu, thay v&igrave; chủ động x&acirc;y dựng chiến lược thị trường d&agrave;i hạn dựa tr&ecirc;n c&aacute;c lợi thế FTA.

Muốn đi xa phải t&aacute;i cấu tr&uacute;c chuỗi gi&aacute; trị

B&agrave;i to&aacute;n đặt ra cho ng&agrave;nh gạo Việt kh&ocirc;ng c&ograve;n dừng ở chuyện b&aacute;n được bao nhi&ecirc;u tấn, m&agrave; l&agrave; b&aacute;n v&agrave;o đ&acirc;u, theo điều kiện n&agrave;o v&agrave; gi&aacute; trị giữ lại được bao nhi&ecirc;u. Nếu tiếp tục phụ thuộc v&agrave;o c&aacute;c thị trường dễ t&iacute;nh, ng&agrave;nh gạo c&oacute; thể duy tr&igrave; sản lượng xuất khẩu lớn nhưng kh&oacute; bứt l&ecirc;n về chất lượng tăng trưởng.

Theo c&aacute;c chuy&ecirc;n gia, muốn tận dụng hiệu quả ưu đ&atilde;i từ c&aacute;c FTA, ng&agrave;nh l&uacute;a gạo cần chuyển mạnh sang m&ocirc; h&igrave;nh sản xuất quy m&ocirc; lớn, gia tăng li&ecirc;n kết v&ugrave;ng nguy&ecirc;n liệu, chuẩn h&oacute;a quy tr&igrave;nh v&agrave; đầu tư b&agrave;i bản cho truy xuất nguồn gốc. Song song với đ&oacute; l&agrave; n&acirc;ng cấp kh&acirc;u chế biến, kiểm so&aacute;t an to&agrave;n thực phẩm v&agrave; x&acirc;y dựng thương hiệu để đ&aacute;p ứng y&ecirc;u cầu của c&aacute;c thị trường cao cấp.

Vai tr&ograve; phối hợp giữa doanh nghiệp v&agrave; cơ quan quản l&yacute; cũng rất quan trọng. Trong bối cảnh nhu cầu gạo thế giới vẫn ở mức cao, nếu c&oacute; chiến lược thị trường r&otilde; r&agrave;ng, ng&agrave;nh gạo Việt ho&agrave;n to&agrave;n c&oacute; thể mở rộng hiện diện tại c&aacute;c khu vực đang d&agrave;nh ưu đ&atilde;i thuế lớn. Ngược lại, nếu kh&ocirc;ng thay đổi c&aacute;ch tiếp cận, xuất khẩu gạo sẽ tiếp tục mắc kẹt trong v&ograve;ng lặp sản lượng cao nhưng gi&aacute; trị gia tăng thấp.

Diễn biến thị trường gần đ&acirc;y cho thấy dư địa cho xuất khẩu gạo Việt vẫn hiện hữu. Gi&aacute; gạo thế giới v&agrave; trong nước đang c&oacute; xu hướng tăng, trong đ&oacute; gạo thơm đ&atilde; tăng khoảng 15 USD một tấn so với đầu th&aacute;ng 4. Nguy&ecirc;n nh&acirc;n đến từ nhu cầu nhập khẩu gia tăng, trong khi nguồn cung giảm dần khi vụ đ&ocirc;ng xu&acirc;n ở Đồng bằng s&ocirc;ng Cửu Long bước v&agrave;o cuối vụ.

Trong qu&yacute; I/2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,6 triệu tấn gạo, tăng nhẹ so với c&ugrave;ng kỳ. Trung Quốc nổi l&ecirc;n l&agrave; thị trường tăng trưởng mạnh nhất, gấp 2,25 lần, trở th&agrave;nh thị trường ti&ecirc;u thụ lớn thứ hai sau Philippines. Ri&ecirc;ng Philippines vẫn l&agrave; thị trường nhập khẩu lớn nhất, với gần 1,26 triệu tấn trong qu&yacute; I, tăng 37% so với c&ugrave;ng kỳ; gạo Việt chiếm gần 85% thị phần nhập khẩu tại quốc gia n&agrave;y. Những con số n&agrave;y cho thấy sức cạnh tranh của gạo Việt vẫn rất r&otilde; n&eacute;t, nhưng để đi xa hơn, ng&agrave;nh h&agrave;ng n&agrave;y cần một chiến lược thị trường kh&aacute;c với hiện nay.

<a href="https://doanhnghiephoinhap.vn/gao-viet-bo-lo-mo-vang-thue-0-132659.html">Link gốc</a>

Các FTA thế hệ mới đang mở ra cơ hội lớn cho gạo Việt tại những thị trường thuế thấp, thậm chí bằng 0. Tuy nhiên, thực tế xuất khẩu vẫn cho thấy doanh nghiệp chủ yếu đi theo nhu cầu ngắn hạn, chưa tận dụng hết dư địa tăng trưởng từ các thị trường cao cấp.
