Việc sử dụng c&aacute;c chỉ ti&ecirc;u như nhu cầu điện cho một đơn vị cầu cuối c&ugrave;ng, hay c&aacute;c hệ số lan tỏa sản lượng của ng&agrave;nh điện, cho ph&eacute;p lượng h&oacute;a mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế v&agrave; ti&ecirc;u thụ điện một c&aacute;ch nhất qu&aacute;n hơn, thay v&igrave; tiếp tục sử dụng c&aacute;c chỉ b&aacute;o giản lược như hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP.

<img alt="" src="https://static.fireant.vn/Upload/20260122/images/8-2.jpg" style="height:401px; width:600px" />

Tăng trưởng kinh tế vượt ra ngo&agrave;i khu&ocirc;n khổ GDP

B&ecirc;n cạnh tổng sản phẩm quốc nội (GDP), hệ thống t&agrave;i khoản quốc gia c&ograve;n cung cấp nhiều chỉ ti&ecirc;u kh&aacute;c phản &aacute;nh c&aacute;c kh&iacute;a cạnh kh&aacute;c nhau của qu&aacute; tr&igrave;nh tăng trưởng kinh tế, như tổng thu nhập quốc d&acirc;n (GNI), thu nhập quốc d&acirc;n khả dụng (NDI), tiết kiệm hay t&iacute;ch lũy t&agrave;i sản. Mỗi chỉ ti&ecirc;u n&agrave;y đo lường một l&aacute;t cắt kh&aacute;c nhau của hoạt động kinh tế, v&agrave; kh&ocirc;ng thể quy giản ho&agrave;n to&agrave;n về GDP m&agrave; kh&ocirc;ng l&agrave;m mất đi th&ocirc;ng tin kinh tế quan trọng.

GNI phản &aacute;nh thu nhập m&agrave; c&aacute;c chủ thể trong nền kinh tế thực sự nhận được, bao gồm cả thu nhập từ v&agrave; ra nước ngo&agrave;i, trong khi GDP chỉ đo lường gi&aacute; trị gia tăng được tạo ra trong l&atilde;nh thổ. Trong c&aacute;c nền kinh tế c&oacute; mức độ hội nhập quốc tế cao, ch&ecirc;nh lệch giữa GDP v&agrave; GNI c&oacute; thể đ&aacute;ng kể, khiến tăng trưởng GDP kh&ocirc;ng đồng nghĩa với sự gia tăng tương ứng về thu nhập quốc d&acirc;n. Do đ&oacute;, nếu tăng trưởng kinh tế được hiểu theo nghĩa cải thiện năng lực thu nhập v&agrave; ph&uacute;c lợi, th&igrave; việc chỉ dựa v&agrave;o GDP l&agrave; kh&ocirc;ng đầy đủ.

Tương tự, NDI v&agrave; tiết kiệm phản &aacute;nh khả năng ph&acirc;n bổ nguồn lực cho ti&ecirc;u d&ugrave;ng v&agrave; t&iacute;ch lũy trong tương lai. Một nền kinh tế c&oacute; thể đạt tăng trưởng GDP cao, nhưng nếu phần lớn gi&aacute; trị gia tăng được sử dụng để b&ugrave; đắp khấu hao, trả thu nhập ra nước ngo&agrave;i hoặc t&agrave;i trợ cho ti&ecirc;u d&ugrave;ng ngắn hạn, th&igrave; khả năng t&iacute;ch lũy v&agrave; mở rộng năng lực sản xuất trong d&agrave;i hạn vẫn bị hạn chế. Trong trường hợp n&agrave;y, tăng trưởng GDP kh&ocirc;ng phản &aacute;nh đ&uacute;ng chất lượng v&agrave; t&iacute;nh bền vững của tăng trưởng kinh tế.

C&aacute;c m&ocirc; h&igrave;nh dự b&aacute;o nhu cầu điện dựa tr&ecirc;n tăng trưởng GDP, nếu kh&ocirc;ng điều chỉnh theo tổng sản lượng v&agrave; cấu tr&uacute;c ng&agrave;nh, c&oacute; thể đ&aacute;nh gi&aacute; thấp hoặc đ&aacute;nh gi&aacute; cao nhu cầu điện trong tương lai. Điều n&agrave;y đặc biệt nguy hiểm đối với c&aacute;c quyết định đầu tư d&agrave;i hạn trong lĩnh vực điện lực, nơi sai lệch dự b&aacute;o c&oacute; thể dẫn đến dư thừa c&ocirc;ng suất hoặc thiếu hụt nguồn cung, k&eacute;o theo chi ph&iacute; kinh tế v&agrave; x&atilde; hội lớn.

Những kh&aacute;c biệt n&agrave;y cho thấy rằng &ldquo;tăng trưởng kinh tế&rdquo; l&agrave; một kh&aacute;i niệm đa chiều, kh&ocirc;ng thể đồng nhất một c&aacute;ch m&aacute;y m&oacute;c với tăng trưởng GDP. Việc sử dụng GDP như thước đo duy nhất trong ph&acirc;n t&iacute;ch kinh tế - đặc biệt l&agrave; trong c&aacute;c nghi&ecirc;n cứu li&ecirc;n quan đến năng lượng v&agrave; điện năng - dễ dẫn đến việc lựa chọn sai biến đại diện cho quy m&ocirc; hoạt động kinh tế thực tế. Khi điện năng gắn chặt với qu&aacute; tr&igrave;nh sản xuất v&agrave; t&iacute;ch lũy vật chất, mối quan hệ giữa điện v&agrave; tăng trưởng kinh tế cần được đặt trong một khu&ocirc;n khổ rộng hơn, xem x&eacute;t đồng thời tổng sản lượng, thu nhập, tiết kiệm v&agrave; cấu tr&uacute;c sử dụng nguồn lực.

Trong bối cảnh đ&oacute;, c&aacute;ch tiếp cận dựa thuần t&uacute;y tr&ecirc;n GDP kh&ocirc;ng chỉ hạn chế về mặt kh&aacute;i niệm, m&agrave; c&ograve;n l&agrave;m ngh&egrave;o đi khả năng ph&acirc;n t&iacute;ch ch&iacute;nh s&aacute;ch. Một khu&ocirc;n khổ ph&acirc;n t&iacute;ch nhất qu&aacute;n hơn cần ph&acirc;n biệt r&otilde; c&aacute;c chỉ ti&ecirc;u tăng trưởng kh&aacute;c nhau trong hệ thống t&agrave;i khoản quốc gia, qua đ&oacute; l&agrave;m r&otilde; kh&iacute;a cạnh n&agrave;o của tăng trưởng c&oacute; li&ecirc;n quan trực tiếp đến nhu cầu điện, v&agrave; kh&iacute;a cạnh n&agrave;o phản &aacute;nh c&aacute;c mục ti&ecirc;u ph&uacute;c lợi v&agrave; t&iacute;ch lũy d&agrave;i hạn.

<img alt="" src="https://static.fireant.vn/Upload/20260122/images/Screenshot%202026-01-22%20191709.png" style="height:339px; width:600px" />

Để khắc phục những hạn chế n&ecirc;u tr&ecirc;n, cần một sự điều chỉnh căn bản trong khu&ocirc;n khổ ph&acirc;n t&iacute;ch ch&iacute;nh s&aacute;ch năng lượng. Trước hết, thay v&igrave; đặt GDP ở vị tr&iacute; trung t&acirc;m, ph&acirc;n t&iacute;ch n&ecirc;n xuất ph&aacute;t từ tổng sản lượng v&agrave; cầu cuối c&ugrave;ng, ph&ugrave; hợp với logic kế to&aacute;n sản xuất v&agrave; ti&ecirc;u thụ năng lượng. Trong khu&ocirc;n khổ n&agrave;y, Bảng c&acirc;n đối li&ecirc;n ng&agrave;nh (Input- Output Table) đ&oacute;ng vai tr&ograve; then chốt, cho ph&eacute;p li&ecirc;n kết nhu cầu điện của từng ng&agrave;nh với cấu tr&uacute;c sản xuất của to&agrave;n bộ nền kinh tế.

Việc sử dụng c&aacute;c chỉ ti&ecirc;u như nhu cầu điện cho một đơn vị cầu cuối c&ugrave;ng, hay c&aacute;c hệ số lan tỏa sản lượng của ng&agrave;nh điện, cho ph&eacute;p lượng h&oacute;a mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế v&agrave; ti&ecirc;u thụ điện một c&aacute;ch nhất qu&aacute;n hơn. Những chỉ ti&ecirc;u n&agrave;y kh&ocirc;ng chỉ phản &aacute;nh quy m&ocirc; tăng trưởng, m&agrave; c&ograve;n cho ph&eacute;p ph&acirc;n r&atilde; t&aacute;c động của thay đổi cơ cấu ng&agrave;nh v&agrave; c&ocirc;ng nghệ. Qua đ&oacute;, c&aacute;c nh&agrave; hoạch định ch&iacute;nh s&aacute;ch c&oacute; thể đ&aacute;nh gi&aacute; ch&iacute;nh x&aacute;c hơn nguồn gốc của tăng trưởng nhu cầu điện, thay v&igrave; dựa v&agrave;o c&aacute;c chỉ b&aacute;o tổng hợp kh&oacute; diễn giải.

B&ecirc;n cạnh đ&oacute;, việc t&iacute;ch hợp ph&acirc;n t&iacute;ch Bảng c&acirc;n đối li&ecirc;n ng&agrave;nh với hệ thống t&agrave;i khoản quốc gia cũng g&oacute;p phần n&acirc;ng cao t&iacute;nh nhất qu&aacute;n giữa c&aacute;c mục ti&ecirc;u kinh tế v&agrave; năng lượng. Khi c&aacute;c kịch bản ph&aacute;t triển kinh tế được x&acirc;y dựng đồng thời với c&aacute;c kịch bản nhu cầu điện tr&ecirc;n c&ugrave;ng một nền tảng kế to&aacute;n, rủi ro m&acirc;u thuẫn nội tại giữa c&aacute;c ch&iacute;nh s&aacute;ch vĩ m&ocirc; sẽ được giảm thiểu. Điều n&agrave;y đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam theo đuổi đồng thời nhiều mục ti&ecirc;u, từ tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu đến giảm ph&aacute;t thải.

Cuối c&ugrave;ng, cần nhấn mạnh rằng việc n&acirc;ng cao chất lượng ph&acirc;n t&iacute;ch kh&ocirc;ng chỉ l&agrave; vấn đề lựa chọn c&ocirc;ng cụ, m&agrave; c&ograve;n l&agrave; vấn đề c&aacute;ch thức truyền tải tri thức v&agrave;o qu&aacute; tr&igrave;nh ra quyết định. Việc tiếp tục sử dụng c&aacute;c chỉ b&aacute;o giản lược như hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP trong diễn ng&ocirc;n ch&iacute;nh s&aacute;ch v&agrave; truyền th&ocirc;ng đại ch&uacute;ng c&oacute; thể tạo ra cảm gi&aacute;c đơn giản v&agrave; dễ hiểu, nhưng phải trả gi&aacute; bằng độ ch&iacute;nh x&aacute;c v&agrave; chiều s&acirc;u ph&acirc;n t&iacute;ch. Một qu&aacute; tr&igrave;nh hoạch định ch&iacute;nh s&aacute;ch dựa tr&ecirc;n bằng chứng đ&ograve;i hỏi sự chấp nhận của những khu&ocirc;n khổ ph&acirc;n t&iacute;ch phức tạp hơn, nhưng phản &aacute;nh đ&uacute;ng bản chất kinh tế hơn.

Khi mức độ ph&acirc;n c&ocirc;ng lao động gia tăng, chuỗi cung ứng k&eacute;o d&agrave;i v&agrave; c&aacute;c ng&agrave;nh chế biến trung gian mở rộng, tổng sản lượng c&oacute; thể tăng nhanh hơn đ&aacute;ng kể so với GDP. Trong trường hợp n&agrave;y, tăng trưởng ti&ecirc;u thụ điện phản &aacute;nh sự gia tăng của hoạt động sản xuất trung gian nhiều hơn l&agrave; sự gia tăng của gi&aacute; trị gia tăng cuối c&ugrave;ng. Nếu vẫn sử dụng hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP, hiện tượng n&agrave;y dễ bị diễn giải sai như một sự suy giảm hiệu quả sử dụng điện của nền kinh tế, trong khi thực chất chỉ l&agrave; hệ quả tất yếu của qu&aacute; tr&igrave;nh t&aacute;i cấu tr&uacute;c sản xuất.

Ngược lại, khi nền kinh tế chuyển dịch theo hướng dịch vụ h&oacute;a, tăng tỷ trọng c&aacute;c ng&agrave;nh c&oacute; h&agrave;m lượng vật chất v&agrave; năng lượng thấp, hoặc &aacute;p dụng c&aacute;c c&ocirc;ng nghệ tiết kiệm điện, GDP c&oacute; thể tăng nhanh hơn tổng sản lượng vật chất. Khi đ&oacute;, hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP giảm xuống, v&agrave; thường được diễn giải như bằng chứng của việc &ldquo;t&aacute;ch rời&rdquo; giữa tăng trưởng kinh tế v&agrave; ti&ecirc;u thụ năng lượng. Tuy nhi&ecirc;n, nếu kh&ocirc;ng ph&acirc;n t&iacute;ch đồng thời sự thay đổi của tổng sản lượng v&agrave; cấu tr&uacute;c ng&agrave;nh, c&aacute;ch diễn giải n&agrave;y c&oacute; thể dẫn đến nhận định qu&aacute; lạc quan về hiệu quả năng lượng, trong khi phần lớn biến động chỉ phản &aacute;nh sự dịch chuyển cơ cấu.

Những nhầm lẫn tr&ecirc;n cho thấy rằng hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP l&agrave; một chỉ b&aacute;o mang t&iacute;nh tổng hợp nhưng thiếu khả năng ph&acirc;n r&atilde;, kh&ocirc;ng cho ph&eacute;p t&aacute;ch biệt r&otilde; r&agrave;ng giữa ba yếu tố then chốt: (i) quy m&ocirc; hoạt động sản xuất, (ii) cấu tr&uacute;c ng&agrave;nh v&agrave; chuỗi cung ứng, v&agrave; (iii) tiến bộ c&ocirc;ng nghệ v&agrave; hiệu quả sử dụng năng lượng. Khi ba yếu tố n&agrave;y biến động đồng thời - như thường thấy trong c&aacute;c nền kinh tế đang ph&aacute;t triển - việc sử dụng một chỉ b&aacute;o đơn giản như hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP kh&ocirc;ng những kh&ocirc;ng gi&uacute;p l&agrave;m r&otilde; bản chất kinh tế, m&agrave; c&ograve;n c&oacute; nguy cơ che khuất c&aacute;c động lực thực sự của tăng trưởng ti&ecirc;u thụ điện.

Từ g&oacute;c độ hoạch định ch&iacute;nh s&aacute;ch, hệ quả đầu ti&ecirc;n của c&aacute;ch tiếp cận n&agrave;y l&agrave; rủi ro sai lệch trong dự b&aacute;o nhu cầu điện. C&aacute;c m&ocirc; h&igrave;nh dự b&aacute;o dựa tr&ecirc;n tăng trưởng GDP, nếu kh&ocirc;ng điều chỉnh theo tổng sản lượng v&agrave; cấu tr&uacute;c ng&agrave;nh, c&oacute; thể đ&aacute;nh gi&aacute; thấp hoặc đ&aacute;nh gi&aacute; cao nhu cầu điện trong tương lai. Điều n&agrave;y đặc biệt nguy hiểm đối với c&aacute;c quyết định đầu tư d&agrave;i hạn trong lĩnh vực điện lực, nơi sai lệch dự b&aacute;o c&oacute; thể dẫn đến dư thừa c&ocirc;ng suất hoặc thiếu hụt nguồn cung, k&eacute;o theo chi ph&iacute; kinh tế v&agrave; x&atilde; hội lớn.

Hệ quả thứ hai li&ecirc;n quan đến việc thiết kế v&agrave; đ&aacute;nh gi&aacute; ch&iacute;nh s&aacute;ch tiết kiệm năng lượng. Khi hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP được sử dụng như một chỉ b&aacute;o hiệu quả, c&aacute;c biến động của chỉ số n&agrave;y dễ bị g&aacute;n cho nguy&ecirc;n nh&acirc;n h&agrave;nh vi hoặc c&ocirc;ng nghệ, trong khi phần lớn c&oacute; thể bắt nguồn từ thay đổi cơ cấu sản xuất. Điều n&agrave;y c&oacute; thể dẫn đến c&aacute;c ch&iacute;nh s&aacute;ch can thiệp thiếu trọng t&acirc;m, chẳng hạn đặt kỳ vọng qu&aacute; cao v&agrave;o c&aacute;c biện ph&aacute;p tiết kiệm điện trong bối cảnh nhu cầu điện tăng chủ yếu do mở rộng sản xuất trung gian.

Kết luận v&agrave; h&agrave;m &yacute; ch&iacute;nh s&aacute;ch

Ph&acirc;n t&iacute;ch mối quan hệ giữa tăng trưởng ti&ecirc;u thụ điện v&agrave; tăng trưởng kinh tế giữ vai tr&ograve; trung t&acirc;m trong hoạch định ch&iacute;nh s&aacute;ch năng lượng, đặc biệt đối với c&aacute;c nền kinh tế đang ph&aacute;t triển v&agrave; chuyển đổi cơ cấu như Việt Nam. Tuy nhi&ecirc;n, thực tiễn ph&acirc;n t&iacute;ch v&agrave; dự b&aacute;o hiện nay vẫn phổ biến việc sử dụng hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP như một chỉ b&aacute;o tổng hợp, bất chấp những bất cập về phương diện kh&aacute;i niệm v&agrave; phương ph&aacute;p luận. Phần kết luận n&agrave;y nhấn mạnh rằng những bất cập đ&oacute; kh&ocirc;ng chỉ mang t&iacute;nh học thuật, m&agrave; c&ograve;n c&oacute; hệ quả ch&iacute;nh s&aacute;ch đ&aacute;ng kể trong trung v&agrave; d&agrave;i hạn.

Trước hết, cần khẳng định r&otilde; rằng GDP kh&ocirc;ng phải l&agrave; đại diện đầy đủ cho quy m&ocirc; hoạt động sản xuất trong nền kinh tế. GDP đo lường gi&aacute; trị gia tăng, tức phần gi&aacute; trị mới được tạo ra sau khi loại trừ to&agrave;n bộ chi ph&iacute; đầu v&agrave;o trung gian. Trong khi đ&oacute;, điện năng được ti&ecirc;u thụ xuy&ecirc;n suốt to&agrave;n bộ chuỗi sản xuất, bao gồm cả c&aacute;c kh&acirc;u sản xuất trung gian v&agrave; c&aacute;c hoạt động hỗ trợ. Về mặt kế to&aacute;n kinh tế, do đ&oacute;, ti&ecirc;u thụ điện c&oacute; mối quan hệ trực tiếp với tổng sản lượng (Gross Output) hơn l&agrave; với GDP. Việc li&ecirc;n hệ trực tiếp tăng trưởng điện với tăng trưởng GDP v&igrave; vậy tạo ra một sự kh&ocirc;ng tương th&iacute;ch về kh&aacute;i niệm ngay từ điểm xuất ph&aacute;t.

Sự kh&ocirc;ng tương th&iacute;ch n&agrave;y trở n&ecirc;n đặc biệt nghi&ecirc;m trọng trong bối cảnh nền kinh tế thay đổi cơ cấu sản xuất. Khi mức độ ph&acirc;n c&ocirc;ng lao động gia tăng, chuỗi cung ứng k&eacute;o d&agrave;i v&agrave; c&aacute;c ng&agrave;nh chế biến trung gian mở rộng, tổng sản lượng c&oacute; thể tăng nhanh hơn đ&aacute;ng kể so với GDP. Trong trường hợp n&agrave;y, tăng trưởng ti&ecirc;u thụ điện phản &aacute;nh sự gia tăng của hoạt động sản xuất trung gian nhiều hơn l&agrave; sự gia tăng của gi&aacute; trị gia tăng cuối c&ugrave;ng. Nếu vẫn sử dụng hệ số đ&agrave;n hồi điện/GDP, hiện tượng n&agrave;y dễ bị diễn giải sai như một sự suy giảm hiệu quả sử dụng điện của nền kinh tế, trong khi thực chất chỉ l&agrave; hệ quả tất yếu của qu&aacute; tr&igrave;nh t&aacute;i cấu tr&uacute;c sản xuất.

Nguyễn Thị Mai Hạnh

<a href="https://thesaigontimes.vn/dien-va-tang-truong-kinh-te/">Link gốc</a>

Việc sử dụng các chỉ tiêu như nhu cầu điện cho một đơn vị cầu cuối cùng, hay các hệ số lan tỏa sản lượng của ngành điện, cho phép lượng hóa mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và tiêu thụ điện một cách nhất quán hơn, thay vì tiếp tục sử dụng các chỉ báo giản lược như hệ số đàn hồi điện/GDP.

Kinh tế

Saigon Times

Điện và tăng trưởng kinh tế

Lê Thị Lan

T&#243;m lại l&#224; tiền k v&#224;o sản xuất, gdp tăng m&#224; ti&#234;u thụ điện k tăng tương ứng. Viết d&#224;i d&#242;ng chứ chẳng lợi &#237;ch g&#236;. 

Tóm lại là tiền k vào sản xuất, gdp tăng mà tiêu thụ điện k tăng tương ứng. Viết dài dòng chứ chẳng lợi ích gì. 

Jim Lee

Nội dung kh&#244;ng c&#244; đặc. Viết giải th&#237;ch qu&#224; . Kết b&#224;i cũng chẳng c&#243; tổng hợp lại. Đọc mỏi cả mắt.

Nội dung không cô đặc. Viết giải thích quà . Kết bài cũng chẳng có tổng hợp lại. Đọc mỏi cả mắt.